Nane Yağı Nereden Gelir? Tohumu Olmayan Bir Melezden

Bu seride yedi hammaddeye aynı soruyu sorduk: bu yağ tam olarak nereden geliyor? Mentol kristalini, okaliptüsü, lavantayı, biberiyeyi, narenciyeyi, sediri ve çam iğnesini tek tek ele aldık.

Sırada, beş Breva etiketinin beşinde birden geçen tek uçucu yağ var: nane yağı.

Cevap ilk bakışta sıkıcı görünüyor. Nane yağı naneden gelir. Ama "nane" dediğin anda üç ayrı şey birden söylemiş oluyorsun ve bu yazının konusu tam olarak o üçü.

Birincisi: nane yağının geldiği bitkinin tohumu yoktur. İki ayrı türün kısır melezidir; ticari tarlada tohumla değil, gövde parçasıyla çoğaltılır. Yani bir nane tarlası bir popülasyon değil, tek bir bireyin kopyalarıdır.

İkincisi: aynı kopya olmanın bir bedeli var. Klonun zayıf olduğu bir hastalık, bütün tarlaya aynı anda giriyor — ve o hastalığın kimyasal mücadelesi yok. Sektörün bulduğu çözüm, bir nükleer araştırma laboratuvarından geçiyor.

Üçüncüsü, ve en tuhafı: bu yağın içinde iki molekül var ki Avrupa gıda mevzuatı onları "gıdaya olduğu gibi eklenemez" listesine koyuyor. Aynı iki molekülden biri için Avrupa Farmakopesi'nin nane yağı monografı bir alt sınır tanımlıyor. Yani aynı madde, bir yerde üst sınırlı, başka bir yerde asgari şart.

Bu yazı o üç cümlenin peşinden gidiyor: tohumu olmayan bir bitkiden, etiketteki tek bir satıra kadar.

Kısa cevap: Nane yağı nereden gelir?

Nane yağı, Mentha × piperita L. adlı bitkinin çiçeklenme dönemindeki taze toprak üstü kısımlarından su buharıyla damıtılan bir uçucu yağdır. Avrupa Farmakopesi'nin tanımı bu kadar kısa: "Essential oil obtained by steam distillation from the fresh aerial parts of the flowering plant of Mentha × piperita L."

Tanımın içindeki çarpı işareti bütün meselenin özeti. O işaret bitkinin bir melez olduğunu söylüyor — su nanesi (Mentha aquatica) ile bahçe nanesinin (Mentha spicata) melezi. Melezliğin sonucu da şu: bitki tohum vermiyor, veremediği için de her ticari nane tarlası elle çoğaltılmış kopyalardan kuruluyor.

Bunun pratik karşılığı üç maddede:

Yazının geri kalanı bu üç maddeyi tek tek açıyor — ve her birinde ölçülmüş, kaynağı belli sayılar var.

Etiketteki iki nane

Breva Mint etiketinin içindekiler satırında yan yana iki nane duruyor: Nane yağı (Mentha piperita) ve Spearmint yağı. İkisi ayrı satır, ayrı bitki, ayrı kimya.

Bu ayrım keyfi değil. İkisi arasındaki fark, mutfakta tanıdığın nane ile diş macununda tanıdığın nane arasındaki farkın ta kendisi:

Tablodaki "ticari önemi olan kemotip" ifadesi Tarım ve Orman Bakanlığı'nın kendi yayınından: "M. piperita da mentol, M. spicata da ise karvon kemotipleri ticari öneme sahiptir." Karvon, nanemsi ama serin olmayan bir kokudur — sakızın ve bazı diş macunlarının tatlı, serinliksiz nane tarafı odur.

Yani etiketteki iki satır, iki farklı koku ailesini temsil ediyor. Nane yağının adının yanında Latince ikili ad yazıyor: Mentha piperita. Spearmint satırındaki parantez içi ibareyi elimizdeki fotoğraftan güvenle okuyamadık, o yüzden onu aktarmıyoruz. Adlandırma meselesine yazının sonunda, kozmetik mevzuatı bölümünde geri döneceğiz — çünkü aynı yağın veri tabanında hangi adla arandığı, hükmü görüp görmediğini değiştiriyor.

Bu bitkinin tohumu yok

Tarım ve Orman Bakanlığı'nın Tıbbi Nane Fizibilite Raporu ve Yatırımcı Rehberi konuyu tek cümlede özetliyor: "Tıbbi nane bitkileri melez bitkiler olmasından dolayı asıl üretim materyali gövde çelikleri ile toprak üstü ve toprak altı sürünücü gövdeleridir."

Sürünücü gövde, yani stolon: bitkinin toprak yüzeyinde ya da hemen altında yatay olarak uzattığı, boğumlarından kök salan gövde. Nanenin bahçede "yayılması", "her yeri kaplaması" dediğin şey budur. Ticari üretimde de aynı organ kullanılıyor.

Aynı rapordan üretim tekniğinin sayıları:

Dikkat: bu tablonun hiçbir satırında tohum yok. Buğdayda, ayçiçeğinde, hatta lavantada bir "tohumluk" kalemi vardır. Nanede o kalem yerine dikim materyali vardır ve o materyal, geçen yılki bitkinin kendisidir.

Altı kromozom takımı, tek bir birey

2024'te G3: Genes, Genomes, Genetics dergisinde yayımlanan bir çalışma, ticari nanenin — "Mitcham" adıyla bilinen klonun — genomunu ilk kez ayrıntılı biçimde inceledi. Çıkan tablo, bitkinin neden tohum vermediğini açıklıyor.

Heksaploidi tek başına kısırlık demek değildir — buğday da heksaploiddir ve gayet iyi tohum verir. Sorun kromozom takımlarının farklı türlerden gelmesi. Mayoz bölünmede kromozomların birbiriyle düzgün eşleşmesi gerekir; takımlar birbirine yeterince benzemediğinde bu eşleşme bozulur ve işe yarar polen üretilemez.

Bunun sonucu tarım açısından çok net: nane çaprazlanamayan bir bitkidir. İki iyi hattı melezleyip daha iyisini elde etme yolu kapalıdır. Islahçının elinde yalnızca mevcut klonlar ve o klonlarda ortaya çıkan tesadüfi değişimler kalır.

1750'lerden bu yana aynı bitki

Aynı çalışma bir tarih de veriyor: Mitcham nanesi ilk kez 1750'lerde İngiltere'de yetiştirildi, sonra sömürge dönemi New England'ına taşındı. "Mitcham" bir tür adı değil; Londra'nın güneyindeki, bir zamanlar nane tarlalarıyla anılan yerleşimin adı.

Buradan çıkan cümleyi dikkatle kurmak gerekiyor. Tarlalarda bugün yetişen bitkilerin 1750'lerdeki bitkiyle tam olarak aynı genetik yapıda olduğunu iddia edemeyiz: klonal çoğaltmada da somatik mutasyonlar birikir, üstelik aşağıda göreceğin gibi sektör bilerek mutasyon da yaratmıştır. Söylenebilecek olan şu: araya hiç tohum girmemiştir. Her bitki, bir öncekinin kesilmiş bir parçasıdır — ve bu zincir iki buçuk yüzyıldan uzundur kesintisiz sürüyor.

Tohumsuzluk neyi imkânsız kılar?

Tohumsuzluğun üç somut sonucu var ve üçü de bu yazının geri kalanını belirliyor.

1. "Kemotip" kavramı burada başka çalışıyor. Esansiyel yağ yazısında anlattığımız kemotip fikri — aynı türün genetik olarak farklı kimyasal ırkları — biberiyede, kekikte, ravintsarada doğal popülasyonların çeşitliliğinden doğar. Nanede doğal popülasyon yok. Bakanlık raporu M. piperita için "mentol kemotipi" der, ama bu, bir türün içindeki birkaç ırktan biri anlamında değil; ticari klonun kimyasal profili anlamındadır.

2. Tohum yerine hastalık taşınır. Tohumla çoğalan bir bitkide birçok hastalık kuşak atlar. Klonal çoğaltmada ise dikim materyali, hastalığın kendisini yeni tarlaya taşıyabilir. Bakanlık raporunun pas hastalığı için verdiği kültürel önlem tam olarak bu yüzden şöyle: "Hastalık ile bulaşık olmayan üretim materyali kullanılmalıdır."

3. Çeşitlilik yoksa, dayanıklılık da yoktur. Bir tarladaki bitkiler birbirinin kopyasıysa, birinin dayanamadığı şeye hiçbiri dayanamaz. Bir sonraki bölümün konusu bu.

Türkiye'de "nane" hangi bitki?

Türkiye'de Mentha cinsi, Bakanlık raporuna göre 7 türe ait 12 takson ile yayılış gösteriyor: M. pulegium, M. arvensis, M. aquatica, M. piperita, M. longifolia, M. suaveolens, M. spicata.

Ama tarımı yapılanı tek: "Türkiye'de doğal olarak yetişen ve tarımı yapılan tür M. spicata subsp. spicata L.'dir."

Yani markette aldığın taze nane demeti, pilavın üstüne ufaladığın kuru nane, çorbaya attığın nane — bunların büyük bölümü bahçe nanesidir, tıbbi nane değil. Tıbbi nane Türkiye'de bir kültür bitkisi olarak, yani yalnızca ekildiği yerde bulunuyor.

Ve rapor, üretim istatistiği konusunda dürüst bir cümle kuruyor: "Üretim miktarı ile ilgili istatistik verileri mevcut değildir." Türkiye'de ne kadar tıbbi nane yetiştirildiği ölçülmüş bir sayı değil.

Sözlük bir tür yazıyor, tarla başka tür yetiştiriyor

Burada küçük ve eğlenceli bir uyuşmazlık var.

Türk Dil Kurumu'nun Güncel Türkçe Sözlük'ünde nane maddesi şöyle: "Ballıbabagillerden, yaprakları sapsız, çiçekleri beyaz veya menekşe renginde, güzel kokulu, yaprakları baharat olarak kullanılan, çok yıllık ve otsu bir kültür bitkisi (Mentha piperita)." Kelimenin kökeni Arapça naʿnaʿ.

Sözlük parantez içinde Mentha piperita yazıyor. Bakanlık ise tarımı yapılan türün M. spicata subsp. spicata olduğunu söylüyor. İkisi de kendi alanında doğru: sözlük, kelimenin tıbbi/botanik literatürdeki karşılığını veriyor; tarım istatistiği, tarlada fiilen ne olduğunu.

Bu, sözlükte bir hata olduğu anlamına gelmiyor. Anlamına geldiği şey şu: "nane" kelimesi, Türkçede tek bir bitkiyi işaret etmiyor. Bir şişenin üstünde sadece "nane yağı" yazıyorsa, o yazı hangi türden söz ettiğini söylememiş oluyor.

TDK'nın aynı maddesinde bir de deyim var: nane yemek — "yakışıksız bir davranışta bulunmak, uygunsuz bir iş yapmak." Dilin bitkiyle kurduğu ilişkinin kokuyla hiç ilgisi olmayabiliyor.

Tek bir klonun tek bir zayıflığı

Bakanlık raporu nanede zarar yapan hastalık ve zararlıları sayıyor: nane pası (Puccinia menthae), yaprak lekesi (Septoria menthae), külleme (Erysiphe galeopsidis), Verticillium solgunluğu (Verticillium dahliae Kleb.), nane yaprak biti, iki noktalı kırmızı örümcek ve kök-ur nematodu.

Bu listedeki biri diğerlerinden farklı. Verticillium dahliae topraktaki bir mantar ve raporun tarifiyle hastalık, "mikrosklerot adı verilen yapıların, nane bitkisi köklerini enfekte etmesi ile" başlıyor. Mantar bitkinin damar sisteminde ve gövdede yayılıyor; küçük, kıvrık tepe yapraklı bodur bitkiler oluşuyor; yapraklar sararıyor ve bitkiler alttan yukarıya doğru ölüyor.

Mikrosklerot, mantarın toprakta yıllarca canlı kalabilen dayanıklı yapısıdır. Yani hastalık bir mevsimlik ziyaretçi değil; toprağa yerleşen bir durumdur.

Kimyasal mücadelesi yok

Raporun Verticillium paragrafı üç kelimelik bir cümleyle bitiyor:

Önerilen tek yöntem kültürel: hastalık belirtisi görülen bitkilerin uzaklaştırılması ve yakılarak imha edilmesi.

Şimdi iki gerçeği yan yana koy. Bir: tarladaki bütün bitkiler aynı klon. İki: toprağa yerleşen ve ilacı olmayan bir mantar var. Bu ikisinin çarpımı, yirminci yüzyılda ABD nane üretiminin ıslah programlarını yönlendiren sorundu — çünkü dayanıklılık genetik olarak kazanılamıyordu; kazanılabilmesi için çaprazlama gerekiyordu ve bitki çaprazlanamıyordu.

Çözüm bir nükleer araştırma laboratuvarından geldi

1950'lerin ortasından itibaren, Mitcham nanesinin stolonları New York'taki Brookhaven National Laboratory'ye götürüldü ve ışınlandı. Amaç, çaprazlamanın kapalı olduğu bir bitkide, rastgele mutasyon yaratıp içlerinden dayanıklı olanı seçmekti.

Bu yaklaşımın genel adı mutasyon ıslahı ya da dönemin popüler adıyla "atom bahçeciliği"dir. Sonuçları çoğu üründe hayal kırıklığı olmuştur. Nanede olmadı.

Çalışmadan iki klon çıktı ve ikisi de Crop Science dergisinde tescil edildi:

Bu tablodaki en çarpıcı hücre "Reg. No. 1". Crop Science'ın çeşit tescil serisindeki ilk kayıt, ışınlanmış bir nane klonudur. Yazarların kurumsal adresi de hikâyenin bir parçası: A. M. Todd Company, Kalamazoo, Michigan — bir üniversite değil, nane ticareti yapan bir şirket.

Todd's Mitcham, Black Mitcham stolonlarının ışınlanmasından elde edilen bir mutanttır. Dayanıklılığın hangi genetik değişiklikten kaynaklandığı bugün hâlâ bilinmiyor. Yöntem, mekanizmayı anlamadan sonuç üretmiştir.

Elli yılda iki çeşit

Sektör derlemelerine göre, nanede ışınlama denemeleri başladıktan yaklaşık elli yıl sonra bu yöntemle geliştirilmiş yalnızca iki çeşit vardı: Todd's Mitcham ve Murray Mitcham. Bu sayıyı birincil kaynaktan değil, ikincil derlemelerden aktarıyoruz.

Rakamın küçüklüğü yöntemin ne kadar kör olduğunu gösteriyor. Işınlama, hangi genin değişeceğini seçmiyor; yalnızca değişim oranını artırıyor. Geri kalan iş, binlerce bitkiyi hastalıklı toprakta yetiştirip ayakta kalanı bulmak — yani klasik seleksiyon.

Yöntemin bugünkü karşılığı daha farklı: sektör artık dayanıklı somaklonları doku kültüründen seçme, kök enjeksiyonuyla dayanıklılık testi yapma gibi yollara da başvuruyor. Ama tablo değişmiyor: çaprazlama hâlâ kapalı.

Türkiye'de tescilli nane çeşidi yok

Bakanlık raporunun "Tescilli Çeşitler" başlığı altındaki tek cümle şu: "Tıbbi nanede Ülkemizde tescilli çeşit bulunmamaktadır."

Bu cümle bir eksiklik ilanı değil, bir durum tespiti — ve ABD tarafındaki "Reg. No. 1" ile yan yana koyulduğunda anlamlı oluyor. Bir tarafta bir şirketin laboratuvar ortaklığıyla ürettiği, adı ve numarası olan bir klon; diğer tarafta adı konmamış dikim materyali.

Bu, bir kalite yargısı değildir. Tescil bir performans belgesi değil, bir kimlik kaydıdır: çeşidin tanımlanmış, adlandırılmış ve kayıt altına alınmış olması demektir. Yokluğu, üretilen yağın kötü olduğunu söylemez; hangi bitkiden geldiğinin belgeyle izlenemediğini söyler.

Yolun ikiye ayrıldığı molekül: pulegon

Şimdi tarladan yaprağın içine geçelim.

Nanenin mentol üretimi bir zincir reaksiyonudur ve o zincirin ortasında bir kavşak vardır: (+)-pulegon. Pulegon burada ne son ürün ne de atıktır; iki yola birden açılan bir ara maddedir.

Kavşaktan çıkan iki yol şu:

Üst kolda pulegon redüktaz (PR) enzimi pulegonu indirgeyerek mentona, oradan da mentole giden yolu açıyor. Alt kolda mentofuran sentaz (MFS) enzimi pulegonu yükseltgeyerek mentofurana çeviriyor.

Ticari açıdan istenen üst koldur. Alt kol ne kadar çok işlerse, yağda o kadar çok mentofuran ve — aşağıda göreceğin nedenle — o kadar çok pulegon kalır.

Mentofuran bir kirlilik değil, bir sinyal

Mentofuranın ilginç yanı şu: yalnızca bir yan ürün değil, aynı zamanda kendi kolunu güçlendiren bir geri besleme aracı.

2003'te PNAS'ta yayımlanan bir çalışma bunu şöyle gösterdi. Araştırmacılar nane bitkilerinde mfs geninin ifadesini artırdı ve azalttı; mentofuran üretimi sırasıyla arttı ve azaldı. Yani MFS'nin denetimi öncelikle transkripsiyon düzeyinde. Ama asıl bulgu buydu: hem yabani tip hem de değiştirilmiş bitkilerde, pulegonun PR üzerinden akışı yağın mentofuran içeriğiyle ters ilişkiliydi — mentofuran ve pulegon birlikte artıyor, birlikte azalıyordu.

Neden? Çalışmaya göre mentofuranın kendisi, gövdeden beslendiğinde genç yapraklarda pr transkript düzeylerini düşürüyor. Yani mentofuran, üst kolun enzimini azaltarak kendi kolunu güçlendiriyor.

Bu, sıradan bir safsızlık davranışı değil. Sıradan bir yan ürün birikir ve orada durur. Mentofuran birikir ve yolun kendisini yeniden ayarlar.

İki makale, bir anlaşmazlık

Burada dürüst olmak gerekiyor: mekanizmanın ayrıntısında literatür kendi içinde tam anlaşmış değil.

İki bulgu birbirini tamamen dışlamıyor: biri gen ifadesi düzeyinde bir etki, diğeri enzim üzerinde doğrudan ve zayıf bir etki tarif ediyor. 2008 çalışması kendi ifadesiyle, çevreyle düzenlenen değişimlerin ancak biyosentetik enzim aktiviteleri üzerindeki etkilere ek olarak mentofuranın PR üzerindeki inhibe edici etkisi de varsayıldığında açıklanabildiğini yazıyor. Yine de "mentofuran PR'yi inhibe eder" cümlesini tek başına yazmak, 2003 makalesinin açık ifadesini görmezden gelmek olur.

Işık azalınca yaprakta ne oluyor?

2008 çalışmasının en somut ölçümü çevre koşullarıyla ilgili.

Araştırmacılar nane bitkilerini düşük ışık şiddetinde yetiştirdiler, sonra yağı üreten salgı hücrelerini yapraktan ayırıp ayrı ayrı damıttılar. Ortaya çıkan fark büyük:

Normal büyüme koşullarında salgı hücrelerindeki (+)-mentofuran derişimi 400 µM'nin altında kalıyor. Düşük ışıkta ise molekül salgı hücrelerinde seçici olarak tutuluyor ve 20 mM'ye kadar birikiyor — yani mikromolar ölçekten milimolar ölçeğe geçiyor.

Buradan çıkan cümle, bu serideki diğer yağlar için de geçerli olan cümlenin nanedeki en net hâli: yağın bileşimi bitkinin adında değil, bitkinin o mevsim yaşadıklarında yazılıdır. Aynı klon, aynı tarla, farklı bir yaz — farklı bir yağ.

Bakanlık raporu da aynı noktaya değiniyor: gün uzunluğu, sıcaklık, ışık yoğunluğu ve gece–gündüz sıcaklık farkı gibi koşulların pulegonun mentona ve mentole dönüşüm hızını etkilediği, optimum koşullarda ana bileşenlerin yüksek oranlarda çıktığı belirtiliyor.

Farmakope nane yağına ne soruyor?

Avrupa Farmakopesi'nin nane yağı monografı 0405 numarasını taşıyor. Bu yazıda alıntılanan metin, monografın 01/2008 tarihli sürümüdür (Avrupa Farmakopesi 7.0 basımı).

Monograf önce fiziksel özellikleri soruyor:

Sonra gaz kromatografisiyle bileşen profiline geçiyor. Sütun 60 metre uzunluğunda, 0,25 mm çapında erimiş silika; durağan faz makrogol 20 000; taşıyıcı gaz helyum, akış 1,5 mL/dak; bölme oranı 1:50; alev iyonlaşma dedektörü. Analiz 60 °C'de başlayıp 180 °C'ye çıkıyor.

Ölçülen on bileşenin izin verilen aralıkları şunlar:

Tabloyu okuyunca ilk göze çarpan şey mentolün geniş aralığı: %30 ile %55 arası. Bir yağın mentol oranı %52 de olabilir %31 de; ikisi de aynı monografı karşılar. "Yüksek mentol" tek başına bir kalite göstergesi değildir.

İkinci göze çarpan şey ise çok daha tuhaf.

İstenmeyen bir molekülün alt sınırı neden olur?

Listeye tekrar bak. Mentofuran: %1,0–%9,0.

Yani mentofuranı çok fazla olan bir yağ monografı karşılamaz — bu beklenen taraf. Ama mentofuranı %1'in altında olan bir yağ da karşılamaz. Monograf, hemen aşağıda göreceğin gibi gıda mevzuatının "gıdaya olduğu gibi eklenemez" dediği bir molekül için bir asgari miktar tanımlıyor.

Monograf bu tercihin gerekçesini yazmıyor; farmakope metinleri gerekçe yazmaz, ölçüt yazar. Söylenebilecek olan şu: bir tanım aralığının alt sınırı, maddenin ne kadar iyi olduğunu değil, ne olduğunu belirler. Gerçek Mentha × piperita yağı, bitkinin biyokimyası gereği belirli bir miktar mentofuran taşır. Taşımıyorsa — ya bitki o bitki değildir, ya yağ işlenerek değiştirilmiştir, ya da başka bir şeyle karıştırılmıştır.

Aynı mantık listedeki diğer altı alt sınır için de geçerli. Menton %14'ün altında olamaz, mentil asetat %2,8'in altında olamaz. Hiçbiri "daha çok daha iyi" mantığıyla konmuş sayılar değil. Hepsi birlikte, bir parmak izi tanımlıyor.

Sineol/limonen oranı: içerik değil, yapı

Monografın bileşen listesinin hemen altında, tek cümlelik ama farklı türde bir ölçüt duruyor:

Bu, listedeki bütün diğer satırlardan farklı bir soru. Diğerleri "şu bileşenden ne kadar var?" diye soruyor; bu satır "iki bileşen birbirine göre nerede duruyor?" diye soruyor.

Farkın neden önemli olduğunu görmek için tağşişi düşün. Bir yağa dışarıdan limonen eklersen limonen oranı yükselir — ama tek başına bakıldığında hâlâ %1–5 aralığında kalabilir, yani ölçütü geçebilir. Oran ölçütü ise bundan etkilenir: sineol sabitken limonen arttıkça oran düşer ve 2'nin altına inebilir.

Yani oran, mutlak değerlerle oynanarak kolayca sağlanamayan bir yapı ölçütüdür. Lavanta yazısında gördüğümüz optik çevirme ölçütü de benzer bir işi görür: tek tek bileşenlere değil, karışımın bütününe bakar.

Monografın içindeki ikinci bir nane yağı testi

Monografın belki de en öğretici kısmı, adını bile açıkça söyleyen bir başlık taşıyor: Mint oil — yani "nane yağı" testi. Nane yağı monografının içinde, ayrı bir "nane yağı" testi.

Neden? Çünkü burada kastedilen başka bir nanedir. Mentol yazısında anlattığımız Mentha arvensis — tarla nanesi, Japon nanesi — dünyadaki nane uçucu yağı üretiminin ezici çoğunluğunu oluşturur ve mentol kristali alındıktan sonra geriye kalan yağı, ucuz bir nane yağı olarak piyasada dolaşır. Görünüşü, kokusu ve bileşenlerinin çoğu M. piperita yağına benzer.

Monograf bu benzerliği iki ayrı yolla kırıyor:

İzopulegolün bu testteki rolü bir işaretleyicidir: monograf onu, başka bir nane yağının karıştırıldığını gösterebilecek bir iz olarak ölçer. Ve sınır çok dar — binde iki.

Yani Avrupa Farmakopesi'nin nane yağı tanımı yalnızca "nane yağıdır" demiyor. "Şu nane değildir" de diyor, üstelik bunu ayrı bir başlık altında, iki ayrı yöntemle söylüyor. Monografın en yakın akrabayı ayrı bir başlık altında elemesi, karıştırılma ihtimalinin ne kadar yüksek olduğunu gösteriyor.

Aynı iki molekül, bu kez gıda mevzuatında

Şimdi aynı iki moleküle bambaşka bir yerden bakalım: Avrupa Birliği'nin aroma maddeleri mevzuatı, 1334/2008 sayılı Tüzük.

Bu tüzüğün Ek III'ü iki bölümden oluşuyor. A Bölümü, gıdaya olduğu gibi eklenemeyecek maddeleri sayıyor. On beş madde var ve ikisi bizim listemizden:

B Bölümü ise farklı bir soruyu düzenliyor: bu maddeler aromalarda ve aroma verici özellikte gıda bileşenlerinde doğal olarak bulunduğuna göre, aroma eklenmiş bileşik gıdalarda tüketildiği hâliyle en fazla ne kadarı olabilir? Nane ile ilgili satırlar şunlar:

Tablodaki mantık ilk bakışta ters görünebilir: mikro ağız ferahlatıcı şekerlemeler için sınır neden daha yüksek? Çünkü bu sınırlar tüketilen gıdanın kilogramı başınadır ve bu ürünler çok küçük miktarlarda tüketilir. Aynı mg/kg değeri, farklı porsiyon büyüklüklerinde farklı bir maruziyet demektir.

Bu tablonun bir de dipnotu var ve önemli: azami seviyeler, bileşik gıdaya hiç aroma eklenmemişse ve eklenen tek aroma verici bileşen taze, kurutulmuş ya da dondurulmuş ot ve baharatsa uygulanmaz. Yani tabaktaki taze nane bu tablonun konusu değil.

Bu tablo neyi söyler, neyi söylemez

Burada dikkatli olmak gerekiyor, çünkü bu tabloyu iki yönde de yanlış okumak mümkün.

Kapsam. 1334/2008 bir gıda mevzuatıdır. Düzenlediği şey, yenen ve içilen ürünlerdeki maruziyettir. Kozmetik ürünler bu tüzüğün kapsamında değildir ve yukarıdaki tablonun hiçbir satırı kozmetik ürünlere uygulanmaz. Kozmetiğin kendi mevzuatı ve kendi ekleri vardır; nane yağı için ne dediğine iki bölüm sonra bakacağız.

Bu, iki yönlü bir kapsam notudur ve ikisini de açıkça yazmak gerekiyor:

Yazının burada yaptığı şey bir değerlendirme değil, bir gözlem: aynı iki molekül, iki farklı mevzuat metninde iki farklı yönden ele alınıyor. Birinde eklenmesi yasak ve miktarı tavanlı; diğerinde — farmakopede — biri için bir taban tanımlı. Bu çelişki değil; iki metnin iki ayrı şey ölçmesidir. Gıda mevzuatı maruziyeti ölçüyor, farmakope kimliği.

ISO 856: ne olduğu ve ne olmadığı

Nane yağının bir de uluslararası standardı var: ISO 856:2006, Oil of peppermint (Mentha × piperita L.). Standardın kendisi ücretli olduğu için bu yazıda yalnızca kamuya açık önizlemeden doğrulanabilen bilgileri aktarıyoruz:

Standardın sayısal tablosu ödeme duvarının arkasında olduğu için bu yazıda ISO'nun bileşen aralıklarını aktarmıyoruz. İnternette dolaşan ISO 856 sayı listelerinin kaynağı çoğunlukla belirsizdir; doğrulayamadığımız bir tabloyu yayımlamak, yazının geri kalanının dayandığı ölçüyü bozar.

Doğrulanabilen ve aktarmaya değer olan şey, madde 4'ün yapısı: standardın ölçtüğü fiziksel özelliklerin çoğu farmakopede de var — bağıl yoğunluk, kırılma indisi, optik çevirme, asit değeri, kromatografik profil. ISO ayrıca görünüm, renk, koku, etanolde karışabilirlik ve parlama noktası soruyor; farmakope ise ayrı bir "başka nane" testi içeriyor. İkisi ayrı belgedir, ayrı kurumlar yayımlar ve birbirinin yerine geçmez. Bir yağın "ISO'ya uygun" olması "farmakopeye uygun" olduğu anlamına gelmez; tersi de geçerlidir.

Ticari nane yağları ölçüldüğünde

Nane yağı yalnızca tarif edilen değil, piyasadan toplanıp ölçülen bir yağ. Bunu yapan bir çalışmanın ayrıntılı sonuçlarını kozmetik etiketi yazısında verdik; burada yalnızca özetliyoruz.

2024'te Journal of Chromatography B'de yayımlanan bir çalışma, otantikliği bilinen 22 nane uçucu yağını referans alıp piyasadan toplanan 36 ticari ürünle karşılaştırdı. Konvansiyonel ve kiral gaz kromatografisi–kütle spektrometrisi, kemometrik analiz eşliğinde kullanıldı. Ticari ürünlerin 27'si enantiyomerik bileşim bakımından otantik referansların aralığının dışında çıktı.

Bu tek bir çalışmadır: belirli bir zamanda, belirli bir piyasadan toplanmış 36 ürünün sonucudur. 36'da 27, piyasanın tamamı hakkında bir oran değildir. Ama bu yazının farmakope bölümüyle birlikte okunduğunda gösterdiği şey net: ölçütler var, ölçüm yapılabiliyor, ve ölçüm yapıldığında fark çıkıyor.

Resmî mahsul istatistiğine giren üretim: ABD rakamları

Bu serideki yağların çoğunda üretim rakamları tahminlere dayanıyordu — sedirde ve biberiyede ticaret kaynaklı aralıklar vermek zorunda kalmıştık. Nanede durum farklı: ABD, nane yağını resmî tarım istatistiği olarak ölçüyor ve yayımlıyor.

ABD Tarım Bakanlığı'nın Ulusal Tarım İstatistik Servisi'nin (NASS) 12 Ocak 2026'da yayımladığı Crop Production raporundan, 2025 yılı ABD toplamı:

Raporun aynı sayfasında nane yağı; patates, mantar ve akçaağaç şurubuyla birlikte listeleniyor. Bir uçucu yağın ulusal mahsul istatistiğine bu şekilde girmesi sık rastlanan bir şey değil.

Tabloda dikkat çeken bir ayrıntı: bahçe nanesi yağının akr başına verimi nane yağınınkinden yüksek (139'a karşı 108 libre/akr), ama hasat edilen alanı nane yağınınkinin yarısı kadar — 11.600'e karşı 22.900 akr.

Bir hektardan yüz yirmi kilo

Yukarıdaki tablonun en anlamlı satırı metrik olanı: hektar başına 0,12 ton, yani yaklaşık 120 kilogram yağ.

Bu sayıyı serideki diğer yağların yanına koymak gerekiyor — ama dikkatli biçimde. Rakamlar farklı temellere dayanıyor: nanedeki 120 kg/ha ABD'nin resmî mahsul istatistiğinden geliyor ve ekili alana bölünmüş bir ortalama; esansiyel yağ yazısında verdiğimiz gül yağı verimi ise işlenen bitki kütlesine oranla hesaplanmış bir yüzde. İkisi doğrudan karşılaştırılamaz.

Karşılaştırılabilecek olan şey şu: nane yağı, uçucu yağlar dünyasında bol bir üründür. Gülde bir kilogram yağ için tonlarca çiçek gerekirken, nanede bir hektarlık tarla yılda yüz kiloyu geçen bir üretim veriyor. Bu, fiyatı ve dolayısıyla tağşiş ekonomisini de belirliyor: pahalı yağlar ucuzla seyreltilir, ucuz yağlar ise daha da ucuzuyla.

Türkiye ne kadar nane yağı ithal ediyor?

Tarım ve Orman Bakanlığı'nın fizibilite raporu, TÜİK verilerine dayanarak Türkiye'nin dış ticaret tablosunu veriyor.

2019 yılında bu ithalat için ödenen döviz yaklaşık 2 milyon dolar. Rapor ayrıca mentol etken maddesi ithalatının da arttığını ve yaklaşık 6 milyon dolar döviz ödendiğini belirtiyor. Not: raporun bu cümlesindeki tonaj ifadesi kendi içinde tutarsız görünüyor — "128 bin tondan 1,8 kat artarak 236 tona" yazıyor ve 128 bin ton ile 236 ton aynı ölçekte değil. Bu yüzden burada yalnızca artış yönünü ve döviz tutarını aktarıyoruz.

İthalat tablosundaki asıl değişim ülke dağılımında: 2010'da ağırlık Almanya'daydı, 2019'da ABD. Yukarıdaki NASS tablosuyla birlikte okununca bu şaşırtıcı değil — Türkiye'nin nane yağı, ölçülen üretimin yapıldığı yerden geliyor.

Rapor dünya üretimi için de bir dağılım veriyor: yılda 35.000–45.000 ton arası nane uçucu yağı üretiliyor ve en büyük pay M. arvensis'e ait; M. piperita 9.800 ton, M. spicata 4.050 ton olarak veriliyor. Bu rakamlar bir fizibilite raporunun aktardığı sektör değerleridir ve NASS'ın ölçtüğü ABD üretimiyle aynı temele oturmaz; ikisinden bir pay hesabı çıkarmıyoruz.

Kozmetik mevzuatında nane: 361 ve 362

Şimdi gıda mevzuatını bırakıp kozmetiğe geçelim — Breva'nın tabi olduğu mevzuat bu.

Avrupa Komisyonu'nun kozmetik bileşen veri tabanı CosIng'de "Mentha" araması 119, "Mentha piperita" araması 29 kayıt döndürüyor: yaprak özütü, su, kallus lizatı, meristem hücre kültürü ve daha pek çok girdi. Bu kalabalığın içinde, iki nane yağı Kozmetik Tüzüğü'nün Ek III'üne bağlı ve sıra numaraları ardışık:

Bu tablonun okunması gereken üç yeri var.

Bir: konulan sınır miktar değil, görünürlük. Ek III genellikle "şu üründe en fazla şu kadar" der. Bu iki satırda azami derişim hanesi boş. Tek koşul, eşiği aştığında adının etikette görünmesi. Yani mevzuat "bu yağdan az kullan" demiyor; "bu yağı kullanıyorsan söyle" diyor. Çam iğnesi yazısında gördüğümüz kozalaklı satırlarında da benzer bir yapı vardı — orada konulan tek sayı tazelikti, burada ise beyan.

İki: durulanmayan ürün daha sıkı. Eşikler %0,001 (durulanmayan) ve %0,01 (durulanan). Yani ciltte kalan bir üründe eşik on kat daha düşük. Bu yapı, (AB) 2023/1545 ile eklenen bu iki kayıtta da aynı biçimde geçiyor.

Üç: iki nane yan yana. 361 ve 362 ardışık satırlar. Breva Mint etiketinde yan yana duran iki nane, mevzuatta da yan yana duruyor.

Bu iki satır, alerjen beyan listesini genişleten (AB) 2023/1545 ile geldi. O düzenlemenin geçiş takvimi ve Türkiye'ye aktarımı mentol ve esansiyel yağ yazılarının konusuydu; burada tekrarlamıyoruz. Not: Türkiye'nin Kozmetik Ürünler Yönetmeliği Ek-3'ünde nane yağının hangi sıra numarasıyla yer aldığını bu yazı için birincil kaynaktan doğrulayamadık; yukarıdaki 361/362 numaraları AB numaralandırmasıdır.

Aynı yağ, iki INCI adı, tek satır

Yukarıdaki tabloda küçük görünen ama pratikte önemli bir satır var: bahçe nanesi yağının "Ortak Bileşen Sözlüğü adı" Mentha Viridis Leaf Oil.

Mentha viridis, Mentha spicata'nın eski adıdır — CosIng'in kendi bileşen tarifi bunu açıkça yazıyor: "Mentha Spicata Oil is an essential oil obtained from the herbs of the Spearmint, Mentha spicata L., Labiatae (syn: Mentha viridis L., Labiatae)."

Burada olan şey şu: aynı yağ, INCI dünyasında birden fazla adla yazılabiliyor ve CosIng'de bunların her biri ayrı bir bileşen kaydı. O kayıtlardan yalnızca mevzuatın atıf yaptığı ada sahip olan, ekrandaki "Kozmetik Tüzüğü hükümleri" hanesinde III/362 ibaresini gösteriyor. Örneğin MENTHA SPICATA HERB OIL kaydı — CAS numarası 84696-51-5, yani Ek III/362'deki maddeyle aynı — o hanede hiçbir şey göstermiyor.

Aynı şey nane yağında da var: MENTHA PIPERITA OIL kaydı III/361'i gösteriyor, ama aynı CAS numarasını (8006-90-4) taşıyan MENTHA PIPERITA FLOWER/LEAF/STEM OIL kaydı göstermiyor.

Bunun hukuki anlamını doğru kurmak gerekiyor, çünkü kolayca abartılabilir: yükümlülük maddeye bağlıdır, yazıma değil. Ek III'teki kayıt bir maddeyi tanımlar; o madde üründe eşiği aşan derişimde bulunuyorsa beyan yükümlülüğü doğar — etikette hangi INCI yazımının tercih edildiğinden bağımsız olarak. Farklı olan şey, CosIng'in gösterimi: veri tabanı hükmü yalnızca ekin atıf yaptığı sözlük adını taşıyan satırda görüntülüyor.

Yine de pratik sonuç gerçek: bir etiketi CosIng'de arayan biri, bileşeni "yanlış" satırda bulursa hükmü görmez. Bu, etiket yazısında anlattığımız daha büyük kuralın bir örneği — INCI adı bir kalite ya da statü göstergesi değildir, yalnızca bir addır.

Bu yazının Breva ile ilgisi

Nane yağı, Breva'nın beş aromasının beşinde de içindekiler listesinde yer alıyor. Beş etikette birden geçen tek uçucu yağ bu. (Mentol kristalleri de beş listede var, ama esansiyel yağ yazısında anlattığımız gibi mentol kristali bir uçucu yağ değil, bir izolattır.)

Etiketin içindekiler satırı şöyle başlıyor: "İçindekiler: Mentol kristalleri, Okaliptüs yağı, Nane yağı (Mentha piperita), Spearmint yağı…" Yani bu yazının konusu olan ayrım — hangi nane — ürünün kendi etiketinde zaten yapılmış durumda.

Bu bölüm bir işlev anlatmıyor. İçindekiler listesi bir bileşenin ne iş yaptığını söylemez; yalnızca orada olduğunu söyler. Nane yağı burada bir koku bileşenidir; ürün kokulu bir kozmetiktir.

Neyi iddia etmiyoruz

Bu yazı bir hammaddenin nereden geldiğini anlatıyor. Anlatmadığı şeyleri açıkça yazalım:

Sık sorulan sorular

Nane yağı ile mentol aynı şey mi?

Hayır. Nane yağı, Mentha × piperita bitkisinin taze toprak üstü kısımlarından su buharıyla damıtılan, onlarca bileşen içeren bir karışımdır. Mentol ise tek bir moleküldür ve nane yağının en büyük bileşenidir — Avrupa Farmakopesi monografına göre %30 ile %55 arasında. Mentol kristali ayrıca saflaştırılmış hâliyle de üretilir ve bu durumda bir uçucu yağ değil, bir izolattır. İkisi ayrı hammaddelerdir ve bir içindekiler listesinde ayrı satırlar olarak yer alırlar.

Mutfakta kullandığım nane ile şişedeki nane yağı aynı bitkiden mi geliyor?

Büyük ihtimalle hayır. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın yayınına göre Türkiye'de doğal olarak yetişen ve tarımı yapılan tür Mentha spicata subsp. spicata'dır, yani bahçe nanesi. Uçucu yağı damıtılan tıbbi nane ise Mentha × piperita'dır ve Türkiye'de yalnızca kültür bitkisi olarak bulunur. İkisi farklı bitkilerdir; ticari önemi olan kemotipleri de farklıdır — birinde mentol, diğerinde karvon.

Nane neden tohumla çoğaltılmıyor?

Mentha × piperita iki ayrı türün melezidir ve erkek kısırdır; işe yarar tohum pratikte vermez. Bu yüzden ticari üretimde gövde çelikleri ve sürünücü gövdeler (stolonlar) kullanılır. Sonucu şudur: bir nane tarlasındaki bitkiler birbirinden bağımsız bireyler değil, aynı bitkinin kopyalarıdır. Bu durum ıslahı da zorlaştırır, çünkü iki hattı çaprazlayarak daha iyisini elde etme yolu kapalıdır.

Mentofuran nedir ve neden hem sınırlanıyor hem aranıyor?

Aşağıdaki satırlar gıda ve ilaç hammaddesi mevzuatına aittir; herhangi bir kozmetik ürün hakkında bir güvenlik değerlendirmesi değildir. Mentofuran, nane bitkisinin kendi biyokimyasında pulegondan üretilen bir yan üründür. Avrupa Birliği'nin aroma mevzuatı onu gıdaya olduğu gibi eklenemeyecek maddeler arasında sayar ve nane içeren bazı gıdalar için azami seviyeler belirler. Buna karşılık Avrupa Farmakopesi'nin nane yağı monografı bileşen profilinde mentofuran için %1,0–%9,0 aralığı tanımlar; yani bir alt sınır da vardır. Bu bir çelişki değildir: gıda mevzuatı tüketim yoluyla maruziyeti düzenler, farmakope ise maddenin kimliğini tarif eder.

Avrupa Farmakopesi nane yağının içinde tam olarak ne arıyor?

Monograf önce fiziksel özelliklere bakar: bağıl yoğunluk 0,900–0,916; kırılma indisi 1,457–1,467; optik çevirme −10° ile −30° arası; asit değeri en fazla 1,4. Ardından gaz kromatografisiyle on bileşenin oranını ölçer — limonen %1,0–%5,0; sineol %3,5–%14,0; menton %14,0–%32,0; mentofuran %1,0–%9,0; izomenton %1,5–%10,0; mentil asetat %2,8–%10,0; izopulegol en fazla %0,2; mentol %30,0–%55,0; pulegon en fazla %4,0; karvon en fazla %1,0. Ayrıca sineol içeriğinin limonen içeriğine oranının 2'den az olmaması istenir.

Bir nane yağının başka bir naneyle karıştırılıp karıştırılmadığı anlaşılabilir mi?

Avrupa Farmakopesi monografı bunun için ayrı bir test içerir. İnce tabaka kromatografisinde, test çözeltisinin kromatogramında sineol ve mentol lekeleri arasında mavi bir leke bulunmamalıdır. Gaz kromatografisinde ise izopulegolün alıkonma süresine denk gelen pikin alanı, toplam alanın %0,2'sini aşmamalıdır. Bu ölçütler bir laboratuvar testinin sonucudur; bir tüketicinin şişeye ya da etikete bakarak yapabileceği bir değerlendirme değildir.

Nane yağı kozmetik mevzuatında sınırlı bir madde mi?

Avrupa Birliği Kozmetik Tüzüğü'nün Ek III'ünde Mentha piperita oil 361, Mentha spicata oil (spearmint oil) ise 362 sıra numarasıyla yer alır; her ikisi de (AB) 2023/1545 sayılı düzenlemeyle eklenmiştir. Bu kayıtlarda azami derişim hanesi boştur. Tek koşul, maddenin derişimi durulanmayan üründe %0,001'i, durulanan üründe %0,01'i aştığında adının içindekiler listesinde belirtilmesidir. Yani düzenlemenin konusu miktar değil, beyandır.

Dünyada ne kadar nane yağı üretiliyor?

Bu yazı için birincil kaynaktan doğrulayabildiğimiz resmî mahsul istatistiği ABD Tarım Bakanlığı'nınki. 12 Ocak 2026 tarihli Crop Production raporuna göre 2025'te 9.270 hektardan 1.120 ton nane yağı ve 4.690 hektardan 730 ton bahçe nanesi yağı üretilmiştir. Dünya toplamı için Tarım ve Orman Bakanlığı'nın fizibilite raporu yılda 35.000–45.000 ton arası nane uçucu yağı üretildiğini, bunun büyük bölümünün M. arvensis'e ait olduğunu, M. piperita payının 9.800 ton verildiğini aktarır. Bu iki kaynak aynı temele dayanmadığı için aralarında bir pay hesabı yapmıyoruz.

Breva bir ilaç ya da tıbbi cihaz mıdır?

Hayır. Kozmetik ürün tanımı Türkiye ve AB mevzuatında altı amaçla sınırlıdır: temizlemek, koku vermek, görünümü değiştirmek, korumak, iyi bir durumda tutmak, vücut kokularını düzeltmek. Breva bu tanımın içinde kalan kokulu bir kozmetik üründür; ilaç veya tıbbi cihaz değildir. Bu tanımın dışında kalan hiçbir işlev ürüne atfedilmez.

Kapanış: Kopyalanan bitki, tarif edilen yağ

Bu yazı bir yokluk gözlemiyle başladı: nanenin tohumu yok. Bitki iki türün kısır melezi, altı kromozom takımı taşıyor, erkek kısır ve 1750'lerden beri tohum değil bıçak yoluyla çoğalıyor.

O yokluğun bir bedeli oldu. Toprağa yerleşen ve kimyasal mücadelesi olmayan bir mantar, birbirinin kopyası olan bir tarlada durdurulamadı. Çözüm, bitkinin kapalı olan üreme yolunu aşmak için dışarıdan mutasyon yaratmaktan geçti — ve Crop Science'ın çeşit tescil serisindeki bir numaralı kayıt, bu yüzden ışınlanmış bir nane klonu.

Sonra ölçüler devreye girdi. Farmakope, yağı on bileşenin oranıyla tarif ediyor; yedisinde hem alt hem üst sınır var. Bu listedeki en tuhaf satır, gıda mevzuatının gıdaya eklenmesini yasakladığı bir molekülün alt sınırı. Çünkü o molekül bitkinin kendi biyokimyasının imzası — ve imzanın silinmesi de bir sorun.

Üç katman birbirini tamamlıyor. Bitkinin kimliği tohumla taşınamıyor; klonla taşınıyor. Klonun kimliği belge ile taşınmıyor; çoğu yerde tescil bile yok. Geriye yağın kendi kimliği kalıyor — ve onu taşıyan şey, bir isim değil, bir oran tablosu.

İlgili yazılar

Çam iğnesi yağı nereden gelir? · Sedir ağacı yağı nereden gelir? · Biberiye yağı nereden gelir? · Okaliptüs yağı nereden gelir? · Lavanta yağı nereden gelir? · Narenciye yağı nereden gelir? · Mentol nereden gelir? · Esansiyel yağ nedir, nasıl elde edilir? · Kozmetik etiketi nasıl okunur? · Nazal stick içindekiler

Kaynaklar: European Pharmacopoeia, Peppermint oil / Menthae piperitae aetheroleum, monograf 01/2008:0405 (7.0 basımı, s. 1214–1215) — tanım ("Essential oil obtained by steam distillation from the fresh aerial parts of the flowering plant of Mentha × piperita L."), bağıl yoğunluk 0,900–0,916, kırılma indisi 1,457–1,467, optik çevirme −10° … −30°, asit değeri en fazla 1,4; kromatografik profil sınırları limonen %1,0–%5,0, sineol %3,5–%14,0, menton %14,0–%32,0, mentofuran %1,0–%9,0, izomenton %1,5–%10,0, mentil asetat %2,8–%10,0, izopulegol en fazla %0,2, mentol %30,0–%55,0, pulegon en fazla %4,0, karvon en fazla %1,0, dikkate alınmama sınırı %0,05; sineol/limonen oranının 2'den az olmaması; "Mint oil" testinde sineol ile mentol lekeleri arasında mavi leke bulunmaması ve izopulegol pikinin toplam alanın %0,2'sini aşmaması; gaz kromatografisi koşulları (60 m × 0,25 mm erimiş silika, makrogol 20 000, helyum 1,5 mL/dak, bölme oranı 1:50, FID, 60→180 °C) · Talbot S.C. ve ark. (2024), A first look at the genome structure of hexaploid "Mitcham" peppermint (Mentha × piperita L.), G3: Genes, Genomes, Genetics 14(12):jkae195, doi:10.1093/g3journal/jkae195 — 2n = 6x = 72; M. aquatica ile M. spicata'nın doğal melezi; hâkim modelde dört takım M. aquatica, birer takım M. longifolia ve M. suaveolens (M. spicata üzerinden); "male sterile" ve klasik ıslaha uygun olmayan, klonal olarak çoğaltılan çok yıllık bitki; haploid genom tahmini 342 Mb, kurulan toplam 2.040 Mb; ilk olarak 1750'lerde İngiltere'de yetiştirilmesi · Murray M.J. & Todd W.A. (1972), Registration of Todd's Mitcham Peppermint (Reg. No. 1), Crop Science 12(1):128, doi:10.2135/cropsci1972.0011183X001200010056x; Todd W.A. ve ark. (1977), Registration of Murray Mitcham Peppermint (Reg. No. 2), Crop Science 17(1), doi:10.2135/cropsci1977.0011183X001700010054x — Black Mitcham stolonlarının Brookhaven National Laboratory'de ışınlanmasıyla elde edilen, Verticillium solgunluğuna dayanıklı iki klon; yazarların kurumu A. M. Todd Company, Kalamazoo, Michigan; dayanıklılığın altındaki genetik değişikliğin bugün hâlâ bilinmemesi · Mahmoud S.S. & Croteau R.B. (2003), Menthofuran regulates essential oil biosynthesis in peppermint by controlling a downstream monoterpene reductase, PNAS 100(24):14481–14486, doi:10.1073/pnas.2436325100 — mfs geninin aşırı ifadesi ve baskılanmasının mentofuran üretimini sırasıyla artırması ve azaltması; MFS denetiminin öncelikle transkripsiyon düzeyinde olması; pulegonun PR üzerinden akışının mentofuran içeriğiyle ters ilişkili olması; (+)-mentofuranın PR aktivitesini inhibe etmemesi, buna karşılık gövdeden beslendiğinde genç yapraklarda pr transkript düzeylerini düşürmesi · Rios-Estepa R., Turner G.W., Lee J.M., Croteau R.B. & Lange B.M. (2008), A systems biology approach identifies the biochemical mechanisms regulating monoterpenoid essential oil composition in peppermint, PNAS 105(8):2818–2823, doi:10.1073/pnas.0712314105 — düşük ışık şiddetinde (+)-pulegon ve (+)-mentofuran birikmesi; (+)-mentofuranın PR'nin zayıf yarışmalı inhibitörü olduğunun rekombinant proteinle doğrulanması (K_i = 300 µM); salgı hücrelerinde düşük ışıkta 20 mM'ye kadar birikim, normal koşullarda 400 µM'nin altında kalması · (EC) 1334/2008 sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konseyi Tüzüğü, Ek III — A Bölümü'ndeki on beş madde (mentofuran ve pulegon dâhil); B Bölümü'nde mentofuran için nane içeren şekerleme 500 mg/kg, mikro ağız ferahlatıcı şekerleme 3.000 mg/kg, sakız 1.000 mg/kg, nane içeren alkollü içecek 200 mg/kg; pulegon için sırasıyla 250, 2.000, 350 mg/kg, nane içeren alkolsüz içecek 20 mg/kg, alkollü içecek 100 mg/kg; azami seviyelerin, yalnızca taze, kurutulmuş veya dondurulmuş ot ve baharat eklenmiş bileşik gıdalara uygulanmadığına dair dipnot (metin legislation.gov.uk üzerindeki resmî AB sürümünden okunmuştur) · CosIng (Avrupa Komisyonu kozmetik bileşen veri tabanı), 14 Eylül 2026'da tarandı — "Mentha" araması 119, "Mentha piperita" araması 29 kayıt; Mentha piperita oil Ek III/361 ve Mentha spicata oil (spearmint oil) Ek III/362, ikisi de (AB) 2023/1545 ile; azami derişim hanesi boş; tek koşul "durulanmayan üründe %0,001, durulanan üründe %0,01" eşiğinin aşılması hâlinde adın içindekiler listesinde belirtilmesi; 362 kaydının Ortak Bileşen Sözlüğü adının Mentha Viridis Leaf Oil olması; MENTHA SPICATA HERB OIL (CAS 84696-51-5) ve MENTHA PIPERITA FLOWER/LEAF/STEM OIL (CAS 8006-90-4) bileşen kayıtlarının "Cosmetics Regulation provisions" hanesinin boş görünmesi · ISO 856:2006, Oil of peppermint (Mentha × piperita L.), ikinci basım 15 Nisan 2006, ISO/TC 54 tarafından hazırlandı, ISO 856:1981'in yerine geçti; madde 4 başlıkları ve Ek A/Ek B bilgileri kamuya açık önizlemeden okundu, sayısal tablolar ödeme duvarının arkasında olduğu için aktarılmadı · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü, Tıbbi Nane Fizibilite Raporu ve Yatırımcı Rehberi — dünyada yılda 35.000–45.000 ton nane uçucu yağı üretimi, en büyük payın M. arvensis'te olması, M. piperita 9.800 ton, M. spicata 4.050 ton; Türkiye'de M. piperita üretim istatistiğinin bulunmaması; ithalatın 2010'da 34,7 tondan 2019'da 54,6 tona çıkması ve yaklaşık 2 milyon dolar döviz gideri; ihracatın 0,9 tondan 1,7 tona çıkması; ülke dağılımı (2010 Almanya 22,8 t, Hindistan 5,9 t / 2019 ABD 40 t, Almanya 8,2 t, Hindistan 4,6 t); Türkiye'de Mentha cinsinin 7 türe ait 12 takson ile yayılışı; tarımı yapılan türün M. spicata subsp. spicata olması; M. piperita'nın M. spicata × M. aquatica melezi olması; üretim materyalinin gövde çelikleri ve sürünücü gövdeler olması, çelik boyu, hormon gerekmemesi, dekara 5.500–7.500 bitki, 3–5 yıl ürün alınması, yılda 2–3 biçim, 1.000–4.000 kg/dekar yeşil herba verimi; hastalık listesi ve Verticillium solgunluğunun "Kimyasal mücadelesi yoktur" kaydı; "Tıbbi nanede Ülkemizde tescilli çeşit bulunmamaktadır" ifadesi; mentol ithalatına dair cümledeki tonaj ifadesinin kendi içinde tutarsız olması · USDA NASS, Crop Production, 12 Ocak 2026, ISSN 1936-3737 — 2025 ABD toplamı: nane yağı 22.900 akr / 9.270 ha hasat, 108 libre/akr, 0,12 t/ha, 2.471.000 libre / 1.120 ton; bahçe nanesi yağı 11.600 akr / 4.690 ha, 139 libre/akr, 0,16 t/ha, 1.609.000 libre / 730 ton · Wang M., Lee J., Zhao J., Chatterjee S., Chittiboyina A.G., Ali Z. & Khan I.A. (2024), Comprehensive quality assessment of peppermint oils and commercial products, J Chromatogr B 1232:123953, doi:10.1016/j.jchromb.2023.123953 — 22 otantik nane uçucu yağı, 36 ticari ürün, 27'sinin enantiyomerik bileşim bakımından referans aralığı dışında kalması · TDK Güncel Türkçe Sözlük, nane maddesi — "Ballıbabagillerden, yaprakları sapsız, çiçekleri beyaz veya menekşe renginde, güzel kokulu, yaprakları baharat olarak kullanılan, çok yıllık ve otsu bir kültür bitkisi (Mentha piperita)", köken Arapça naʿnaʿ; deyim nane yemek: "yakışıksız bir davranışta bulunmak, uygunsuz bir iş yapmak".