Sedir Ağacı Yağı Nereden Gelir? Odundan Çıkar, Çoğu Zaman Sedirden Değil

Bir uçucu yağ serisinin dördüncü yazısını bitirip beşincisine oturduğumuzda, sorunun hep aynı yerden başladığını fark ettik: bitkinin neresi? Okaliptüste yaprak, lavantada çiçek başağı, biberiyede ince dallar ve çiçekli uçlar, narenciyede kabuk. Dördünde de ortak bir şey var — hepsi ağacın ya da otun yaşamaya devam ettiği bir parçası. Yaprak yeniden çıkar, çiçek gelecek yıl yine açar, kabuk zaten meyve suyunun artığıdır.

Sedirde bu zincir kırılıyor. Sedir yağı yaprakta değil, gövdenin en iç kısmında — öz odunda — durur. Oraya ulaşmanın tek yolu ağacı kesmek ya da çoktan kesilmiş olanı kullanmaktır. Bu, retorik bir fark değil; hammaddenin nereden geldiğini, kime ne kadara mal olduğunu ve sürdürülebilirlik sorusunun nasıl kurulduğunu baştan değiştiren bir fark.

İkinci sürpriz adın kendisinde. Dünyada standardı yazılmış üç "sedir yağı" var. Üçü de sedir değil: ikisi ardıç, biri servi. Gerçek sedirlerin — Cedrus cinsinin — ise ISO kataloğunda bir uçucu yağ standardı yok. Bunu bir iddia olarak değil, 10 Eylül 2026'da ISO/TC 54 kataloğunun 298 kaydını tek tek tarayarak yazıyoruz.

Bu bir hammadde ve adlandırma yazısıdır; konusu bir ürün değil, "sedir yağı" denen malzemenin nereden geldiği ve neden bu adı taşıdığıdır. Breva'dan söz ettiğimiz yerlerde ürünün ne olduğunu söylemekle yetiniyoruz. Yazıda hiçbir sonuç, fayda ya da performans vaadi yok — neyi iddia etmediğimizi ayrıca ve açıkça yazdık. Yazıda ürüne ya da hammaddeye, kozmetik ürün tanımının dışında kalan hiçbir işlev atfedilmemektedir.

Kısa cevap: Sedir ağacı yağı nereden gelir?

Üç ayrı cümle gerekiyor ve üçü de aynı ölçüde önemli.

Bu üç cümlenin ortak noktası şu: "sedir yağı" bir botanik tanım değil, bir ticaret adıdır. Adın kendisi sana hangi ağaçtan söz edildiğini söylemez. Söyleyen şey, yanına yazılan nitelemedir — "Virginia", "Teksas", "Çin tipi", "Atlas" — ya da içindekiler listesindeki tür adıdır.

Bu seride ilk kez: yağ yaprakta değil, odunda

Dört yazı boyunca aynı soruyu farklı bitkilere sorduk ve her seferinde cevap bitkinin yaşayan, yenilenen bir parçasıydı. Sedirde cevap değişiyor.

Bu farkın üç somut sonucu var. Birincisi zaman ölçeği: lavanta tarlası her yıl hasat edilir, sedirin öz odunu onlarca yılda oluşur. İkincisi arz mantığı: yaprak ve çiçek yağları için bitki yağ üretmek üzere yetiştirilir; odun yağları için ağaç neredeyse hiçbir zaman yağ için kesilmez — yağ, kereste ekonomisinin yan ürünüdür. Üçüncüsü koruma sorusu: yaprak toplamak bir tür için tehdit oluşturmazken, öz odun talebi doğrudan ağacın kendisine yönelir.

Öz odun nedir, diri odun nedir?

Bir gövdeyi enine kestiğinde, dıştan içe doğru üç bölge görürsün. En dışta kabuk. Onun hemen altında, genellikle daha açık renkli bir halka: diri odun (İngilizcede sapwood). Bu bölge hâlâ iş yapar — kökten yaprağa su ve çözünmüş mineral taşır. En içte, çoğu türde belirgin biçimde daha koyu bir çekirdek: öz odun (heartwood).

Öz odun fizyolojik olarak ölüdür. İçindeki iletim hücreleri artık su taşımaz; ağaç bu hücreleri, kendi ürettiği bir dizi maddeyle doldurarak devreden çıkarır. Bu maddelere toplu olarak ekstraktif maddeler denir: reçineler, fenolik bileşikler, tanenler ve — bizi ilgilendiren kısım — terpenler.

Buradaki ince nokta şu: uçucu yağ ağacın bir "salgısı" değil, öz odunlaşmanın kendisidir. Ağaç kokulu bir madde üretmeye karar vermiş değildir; kullanılmayan iç dokusunu kimyasal olarak doldurmuştur ve o dolgunun uçucu kısmı bizim kokladığımız şeydir. Aynı sebeple öz odun daha koyu, daha ağır ve daha dayanıklıdır.

Ağacın kendi kimyası: neden çürümüyor?

Sedir sandığı, sedir kaplama, sedir çatı kaplaması — bu ürünlerin hepsi aynı gözleme dayanır: bu odun uzun süre çürümez. Odunun doğal dayanıklılığı ile ekstraktif madde içeriği arasındaki ilişki, orman ürünleri literatüründe iyi çalışılmış bir konudur; kısaca, ağacın kendini koruma kimyası ile kokusu aynı maddelerden gelir.

Bunu neden bu kadar dikkatle yazıyoruz? Çünkü buradan iki adım ötede, sık rastlanan ama bizim yapmayacağımız bir sıçrama var: "odun çürümüyorsa yağı da koruyucudur, o hâlde şu işe yarar" cümlesi. Bir odunun kütük hâlindeki dayanıklılığı, o odundan damıtılmış bir yağın insanda ne yaptığına dair hiçbir şey söylemez. Ne kozmetik ne başka bir bağlamda. Bu yazıda sedir yağına atfedilen hiçbir işlevsel etkiyi aktarmıyoruz.

Talaştan yağa: artığın ikinci hayatı

Ticari sedir yağının üretim zincirini anlatmanın en dürüst yolu, zinciri sondan başa okumaktır. Önce kereste vardır. Tomruk biçilir, tahta çıkar, geriye yonga, talaş, kabuk ve budaklı parçalar kalır. Uçucu yağ bu artık akışından elde edilir.

Buharla damıtma için hammadde önce ince parçacıklara indirilir — ABD Orman Servisi'nin bir bildirisinde, yaygın kullanılan sürekli buharla damıtma yöntemi için hammaddenin yaklaşık 2,5–4,8 mm (0,098–0,19 inç) aralığında ince parçacıklara indirilmesi gerektiği aktarılır. Aynı bildiri iki şey daha söylüyor ve ikisi de bu bölümün konusu: yağın büyük kısmı mobilya üretiminden çıkan yongalardan geliyor ve yaşlı ağaçlar (26 yaş ve üzeri) genç ağaçlardan daha çok yağ içeriyor. Sebep basit: yağ hücrelerin içindedir ve buharın ona ulaşabilmesi için yüzey alanının büyük olması gerekir. Odun ne kadar ince öğütülürse, damıtma o kadar verimli olur.

Bu, serideki diğer dört yağdan yapısal olarak farklı bir arz mantığı. Lavanta yağı için lavanta ekilir; portakal yağı için portakal suyu sıkılır ve kabuk zaten oradadır; sedir yağı içinse birinin başka bir sebeple ağaç kesmiş olması gerekir. Hammaddenin varlığını büyük ölçüde kereste talebi belirler, sedir yağı talebi değil.

Ağaçlar bitince kütükler söküldü

Virginia sediri yağının tarihi, bu bağımlılığın en net örneği. Juniperus virginiana — ABD Orman Servisi'nin ifadesiyle "Doğu Amerika Birleşik Devletleri'nin ağaç boyutundaki en geniş yayılışlı iğne yapraklısı" ve "100. meridyenin doğusundaki her eyalette bulunur" — 19. yüzyıl ortasından 20. yüzyıl başına kadar kurşun kalem gövdesinin tercih edilen ağacıydı.

Kalem sanayisinin talebi büyüdükçe olgun meşcereler tükendi. O noktada olan şey, bu yazının konusu açısından çarpıcı: ağaç bitince kütükler, eski kulübeler, ahır döşemeleri ve çit direkleri sökülüp kalem fabrikalarına gönderildi. Sonunda sektör tür değiştirdi — 20. yüzyıl ortasından itibaren kalem gövdesinde ağırlıklı olarak Calocedrus decurrens kullanılmaya başlandı. Adı "incense cedar", yani "tütsü sediri". O da sedir değildir; kendi cinsinde, servigiller (Cupressaceae) familyasındadır.

Yağ tarafında ise mantık aynı kaldı: ABD Orman Servisi'nin Silvics of North America hesabı J. virginiana'yı "koku bileşimlerinde doğrudan kullanılan doğal bir ürün olan sedir yağının önemli bir kaynağı" olarak tanımlar. Yani ağaç kereste, direk ve kalem için kesilir; yağ, geriye kalandan çıkar.

Standartlaşmış üç sedir yağı

Uçucu yağların uluslararası standartlarını ISO'nun 54 numaralı teknik komitesi (ISO/TC 54, Essential oils) yazar. Bu komitenin kataloğunda "sedir yağı" başlığını taşıyan üç yürürlükteki standart var. Üçünü — ve geri çekilen önceki sürümlerini — aşağıya, ISO kaydındaki hâliyle, tür adı parantezi dahil yazıyoruz.

Tablodaki "durum" sütunu ISO'nun aşama kodudur: 90.93, standardın periyodik gözden geçirmede teyit edildiğini; 95.99 ise geri çekildiğini gösterir. Yani üç standart da yürürlükte ve yakın zamanda gözden geçirilmiş. Bu, "eski, unutulmuş bir kayıt" durumu değil.

Sütunlardan biri diğerlerinden daha çok şey anlatıyor: Cins. Üç satırda iki kez Juniperus, bir kez Cupressus yazıyor. Cedrus hiç yazmıyor.

ISO 4724: Virginia "sediri" bir ardıçtır

Juniperus virginiana, Türkçede ardıç dediğimiz cinsin bir üyesidir. İngilizcedeki yaygın adı "eastern redcedar" — "doğu kırmızı sediri". Bu ad üç yüz yıllık bir alışkanlıktır ve botanikle ilgisi yoktur: Avrupa'dan gelen yerleşimciler, kokusu ve dayanıklılığı Akdeniz'in sedirini hatırlatan her iğne yapraklı ağaca "cedar" dediler.

Yağın bileşimi ISO 4724'te kromatografik profille tanımlanır. Standardın tam metni ücretlidir ve biz satın almadık; aşağıdaki aralıkları, ABD Ulusal Toksikoloji Programı'nın Virginia sedir yağı üzerine teknik raporunun ISO'ya atfen aktardığı hâliyle veriyoruz. Sayıların kaynağı ISO'dur, bizim ölçümümüz değildir; ve ikinci elden aktarıldıklarını burada açıkça yazıyoruz.

Bu tablonun serinin diğer yazılarına göre en dikkat çekici yanı, listede tek bir monoterpen bulunmaması. Okaliptüste 1,8-sineol, lavantada linalol, narenciyede limonen — hepsi on karbonlu monoterpenlerdi. Sedir yağı baştan sona on beş karbonlu seskiterpenlerden oluşur. Bunun kokuya ve fiziksel davranışa yansıması var; birazdan sedrol bölümünde ona geleceğiz.

ISO 4725: Teksas "sediri" hangi ardıç?

ISO 4725'in başlığındaki tür adı Juniperus mexicana Schiede. Burada dikkatli olmak gerekiyor, çünkü bu ad tek başına yeterli değil — ve bu, yazının ana fikrinin bir başka örneği.

Botanik adlandırmada tür adının yanındaki yazar kısaltması adın "hangi" tanımı olduğunu belirler. Juniperus mexicana adı iki ayrı yazara bağlı olarak iki ayrı ağacı gösteriyor:

Bunu bir hata ihbarı olarak yazmıyoruz; standardın metnini okumadık ve tür kavramının standart içinde nasıl sınırlandığını bilmiyoruz. Aktardığımız şey daha mütevazı ve daha ilginç: bir ağacın Latince adı bile, yanındaki yazar kısaltması olmadan tek başına belirsiz olabiliyor. "Sedir" kelimesinin belirsizliği, meselenin sadece Türkçedeki ya da İngilizcedeki halk adlarıyla ilgili olmadığını gösteriyor.

ISO 4725'in normatif değerlerinden ikisi ticari kaynaklarda tutarlı biçimde tekrarlanıyor: alkoller toplamı kütlece %35–48 ve sedrol en az %20. Bu iki sayıyı da ISO'nun kendi metninden değil, standardı satan kuruluşların ürün sayfalarından aldık; aynı ihtiyatla okunmalı.

ISO 9843: Çin "sediri" bir servidir

Üçüncüsü daha da uzağa düşüyor. ISO 9843:2002'nin kaynağı Cupressus funebris — Türkçesiyle bir servi. Ne sedir, ne ardıç. Standardın başlığı da bunu gizlemiyor: "Oil of cedarwood, Chinese type", yani "sedir yağı, Çin tipi". Tür parantez içinde dürüstçe yazılı.

1991 tarihli ilk sürümün başlığı sadece "Oil of cedarwood (Cupressus funebris Endlicher)" idi; 2002'de "Chinese type" nitelemesi başlığa eklendi. Bu küçük düzeltme, birazdan göreceğimiz ABD düzenlemesindeki değişiklikle aynı refleksten geliyor: ad belirsizse, nitelemeyi büyüt.

ISO kataloğunda Cedrus diye bir yağ yok

Yokluk iddiası, bir yazının en kolay yanlış çıkan cümlesidir. Bu yüzden onu ölçerek yazıyoruz.

10 Eylül 2026 tarihinde ISO/TC 54'ün yayımlanmış ve geri çekilmiş standartlar kataloğunu tamamen okuduk: 298 kayıt. Bu kayıtların başlıklarında "cedar" geçen altı satır var ve hepsi yukarıdaki tabloda. Hiçbir standart başlığında "Cedrus" geçmiyor. "Atlantica", "libani" ve "deodara" da hiçbir başlıkta geçmiyor.

Bu neyi gösterir, neyi göstermez? Göstermediği şey: Cedrus yağının kalitesiz, sahte ya da yasadışı olduğu. Standart yokluğu bir kalite yargısı değildir. Gösterdiği şey: hangi hammaddelerin uluslararası ticarette yeterince büyük ve yeterince sorunlu olduğu. ISO standartları genellikle bir malzeme etrafında ticari uyuşmazlıklar birikince yazılır. İki ardıç ve bir servi yağının standardı var, çünkü bunlar ton ölçeğinde alınıp satılıyor.

Pratik sonucu da şu: Cedrus atlantica yağı satın alan biri, "ISO'ya uygun" ifadesini talep edemez — çünkü uyulacak bir ISO yok. Elinde kalan tek doğrulama yolu analiz sertifikasıdır. Serinin esansiyel yağ yazısında anlattığımız GC-MS ve fiziksel ölçüm zinciri burada tek başına kalıyor.

Aynı üçlü, bambaşka bir mevzuatta

Şimdi tamamen ilgisiz bir yere bakalım: ABD Çevre Koruma Ajansı'nın (EPA) "asgari riskli pestisit" muafiyet listesi. Bu liste, 40 CFR 152.25(f) uyarınca kayıt zorunluluğundan muaf tutulan ürünlerde kullanılabilecek etkin maddeleri sayar.

Listede sedir yağı üç kez geçiyor:

Çin, Teksas, Virginia. Birbirinden bağımsız çalışan iki kurum — İsviçre merkezli bir standart kuruluşu ile bir ABD federal ajansı — aynı üç malzemeyi ayrı ayrı adlandırma ihtiyacı duymuş ve aynı üç coğrafi nitelemeye ulaşmış. Üçü de Cedrus değil.

Kapsam notu. Burada anlatılan liste ABD'nin pestisit kayıt rejimine aittir. Türkiye ve AB'de kozmetik ürünler bambaşka bir mevzuatla (Kozmetik Ürünler Yönetmeliği ve 1223/2009 sayılı Tüzük) düzenlenir. Bir hammaddenin bu ABD listesinde bulunması, o hammaddeyi içeren kozmetik ürünler hakkında ne olumlu ne olumsuz bir sonuç doğurur; iki rejim birbirinin yerine geçmez. Bu bölümü buraya bir adlandırma örneği olarak koyduk, bir güvenlik ya da işlev değerlendirmesi olarak değil.

"Cedar oil" neden "cedarwood oil" oldu?

EPA'nın bu üç satırı hep böyle değildi. 28 Aralık 2015 tarihli nihai kural (Federal Register cilt 80, sayı 248, s. 80653–80665) listeyi değiştirdi ve gerekçesini yazdı. Gerekçe, bu yazının tamamının özeti gibi:

Türkçesi: "'Sedir yağı' özgül olmayan bir terimdir ve taslak onun için üç ayrı CAS numarası saymıştır. Her CAS numarası belirli bir sedir yağı tipiyle ilişkili olmakla birlikte, sedir yağının tipi ne etiket adında ne kimyasal adda belirtilmiştir."

EPA'nın çözümü ad değiştirmek oldu: etiket adları "Cedar oil"dan "Cedarwood oil"a çevrildi ve kimyasal adlara ülke/eyalet nitelemesi eklendi. Kural 26 Şubat 2016'da yürürlüğe girdi; etikette görünen ad zorunluluğunun uyum tarihi 26 Şubat 2019 olarak belirlendi.

Dikkat edilecek ayrıntı: EPA muafiyet kapsamındaki madde listesini değiştirmedi, sadece adlandırmayı değiştirdi. Yani sorun maddede değil, adındaydı. Bir düzenleyicinin "bu kelime bir şey ifade etmiyor" deyip kelimeyi düzelttiği, belgelenmiş bir örnek.

Peki gerçek sedirler nerede?

Cedrus cinsi küçüktür. Kaç tür sayıldığı kaynağa göre değişir — üç ya da dört. Ayrım Kıbrıs sedirinde düğümlenir: kimi kaynaklar onu ayrı tür (C. brevifolia) sayar, kimi kaynaklar Toros sedirinin varyetesi (C. libani var. brevifolia) olarak ele alır.

Kıbrıs sediri satırı için bir not: IUCN bu taksonu Cedrus libani'nin bir varyetesi olarak ele alır; ayrı tür sayılıp sayılmayacağı kaynağa göre değişir. Bulunuş alanı yalnızca 1,99 km²'dir ve beş doğal meşcereyle sınırlıdır.

Ticarette "sedir yağı" adıyla satılan ve gerçekten Cedrus olan malzeme ağırlıklı olarak iki türden gelir: Atlas sediri (Cedrus atlantica) ve Himalaya sediri (C. deodara). Yani "gerçek sedir yağı" var — ama ISO standardı olmayan, üstelik biri tehlike altındaki bir türden gelen bir malzeme olarak var.

Atlas sediri: yağı satılan, kendisi tehlike altındaki ağaç

Cedrus atlantica Fas'ın Rif Dağları'nda, Orta Atlas'ta ve Yüksek Atlas'ın kuzeydoğusunda; Cezayir'de ise Aurès, Belezma, Hodna, Djurdjura ve Ouarsenis gibi bölgelerde yetişir. IUCN Kırmızı Liste'de Tehlikede (EN) kategorisinde, A2cd ölçütüyle değerlendirilmiştir.

Değerlendirmenin dayandığı sayı şu: 1940 ile 1982 arasında bulunuş alanında yüzde 75'e varan gerileme. Bugünkü bulunuş alanı 1.300–1.500 km² aralığında tahmin ediliyor. Sayılan baskılar arasında kesim, yangın, yoğun keçi otlatması, orman parçalanması, zararlılar ve — son yıllarda en belirleyici olanı — kuraklık var. Kayıtlarda güncel kuraklıkların en az son bin yıldakiler kadar şiddetli olduğu belirtiliyor.

Buradan bir ürün mesajı çıkarmıyoruz. Çıkardığımız tek şey, tüketicinin sorabileceği bir soru: "Atlas sediri yağı" etiketli bir şişe alırken, o malzemenin nereden ve nasıl geldiğini soran bir tedarik zinciri belgesi var mı? Standart yokluğu bu soruyu daha da önemli hâle getiriyor, çünkü doğrulamanın kurumsal omurgası zayıf.

Toros sediri: Türkiye'nin ağacı

Cedrus libani — Türkçede Toros sediri, dünya literatüründe çoğunlukla "Lübnan sediri" — üç ülkede doğal yayılış gösterir: Türkiye, Lübnan ve Suriye. IUCN değerlendirmesi Hassas (VU), ölçüt B2ab(ii,iii,v). Lübnan ve Suriye alt popülasyonları ağır biçimde parçalanmış durumdadır.

Türkiye bu tablonun içinde ayrıksı bir yerde duruyor: türün en büyük ve en istikrarlı popülasyonu burada. Ana yayılış Batı Toroslar'dan doğuya doğru uzanır; Karadeniz bölgesinde küçük kalıntı popülasyonlar bulunur. Uluslararası değerlendirmede Türkiye popülasyonu için verilen bulunuş alanı 993 km²'dir ve bu ormanların yaklaşık üçte birinin bozuk durumda olduğu belirtilir. Bu sayı ile birazdan göreceğimiz 402.319 hektarlık OGM envanteri aynı şeyi ölçmez: IUCN'in bulunuş alanı, doğal meşcereler üzerinden ızgara sayımıyla ve bir tehlike ölçütünü sınamak için hesaplanır; OGM envanteri ise ağaçlandırmaları da kapsayan bir orman alanı istatistiğidir.

Türkiye'de sedir aynı zamanda bir ağaçlandırma türüdür. Ayan, Yer ve Gülseven'in 2017 tarihli çalışmasına göre Toros sediri, ağaçlandırma uygulamalarında Anadolu karaçamından sonra en çok tercih edilen türdür; aynı çalışma sedir ağaçlandırma sahalarını 15 orman bölge müdürlüğü, 26 orman işletme müdürlüğü ve yaklaşık 85 işletme şefliği/mevkide tespit etmiştir.

Türkiye'de ne kadar sedir var?

Bu soruya cevap veren birincil kaynak, Orman Genel Müdürlüğü'nün Türkiye Orman Varlığı yayınıdır. 2020 verilerini içeren ve Nisan 2021'de yayımlanan baskının 13 numaralı tablosu, ormanlık alanları asli ağaç türlerine göre dağıtır.

Türkiye'nin sedir ormanı 402.319 hektar, ülke ormanlarının %1,75'i. Bunun 268.140 hektarı normal kapalı, 134.179 hektarı boşluklu kapalı. Yani sedir, Türkiye ormanının küçük ama ihmal edilemez bir parçası — ve bu, dünyadaki en büyük Cedrus libani varlığı.

Türkiye'de ardıç, sedirin yaklaşık üç buçuk katı

Aynı tablonun ardıç satırında bir başka sayı duruyor ve bu yazının bağlamında tuhaf biçimde anlamlı: Ardıç 1.472.988 hektar. Sedirin yaklaşık üç buçuk katı; ülke ormanlarının %6,42'si.

Yani "sedir yağı" adıyla satılan malzemenin dünyadaki iki standartlaşmış kaynağı ardıç cinsindenken, Türkiye'de ardıç ormanı sedir ormanından kat kat büyük. Buradan çekici ama yanlış bir sonuç çıkarmak çok kolay, o yüzden hemen kapatalım:

Serinin okaliptüs ve lavanta yazılarında tekrar eden bir formül vardı: bitki Türkiye'de var, ticari yağı yok. Biberiyede formülü tersine çevirmiştik. Sedirde durum üçüncü bir biçim alıyor: hem ağaç burada, hem de adını taşıdığı yağın asıl kaynağı olan cins burada — ama ikisini birleştiren bir üretim zinciri belgeleyemedik.

Sözlükte iki ayrı "sedir"

Türkçede "sedir" kelimesinin belirsizliği ağaçların çok ötesine geçiyor. Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük'te iki ayrı madde var ve ikisinin kökeni bile farklı.

Yani Türkçede aynı yazılan iki kelime var: biri oturulan eşya, diğeri ağaç. Ve ağaç anlamındaki "sedir" Türkçeye Arapçadan ya da doğrudan Latinceden değil, Fransızcadan geçmiş. Bu, yağ ticaretinin ad karmaşasından bağımsız, tamamen dilsel bir katman — ama aynı yöne bakıyor: bir sözcüğün hangi şeyi gösterdiği hiç de kendiliğinden değil.

TDK'nin ikinci adı: "dağ servisi"

Sözlük maddesindeki bir ayrıntı, bu yazının bağlamında ayrıca dikkat çekici: TDK, Cedrus'un Türkçe karşılığı olarak "sedir"in yanına ikinci bir ad daha koyuyor — "dağ servisi".

Yani Türkçe sözlük, sediri tanımlarken bir servi adı kullanıyor. Aynı sayfada, ISO'nun üçüncü "sedir yağı" standardının kaynağı gerçekten bir servi: Cupressus funebris. Bu bir kanıt değil, bir tesadüf; ama iyi bir tesadüf. İğne yapraklı, kokulu, dayanıklı odunlu ağaçlar arasındaki halk adı geçişkenliği Türkçede de, İngilizcede de aynı biçimde işlemiş.

Aynı geçişkenliğin bir başka örneği Türkçede hazır duruyor: "andız" hem bir ardıç türünün (Juniperus drupacea) hem de gündelik kullanımda başka ağaçların adıdır. Ad, botanik sınırlara değil, insanın gördüğü benzerliğe göre yayılıyor.

Mısır'ın "sedir yağı" gerçekten sedir miydi?

Ad karmaşası yeni değil. Herodotos ve Plinius, Mısır mumyalama uygulamalarını anlatırken bir "sedir yağı"ndan söz eder. Bu maddenin ne olduğu uzun süre varsayıldı, ölçülmedi.

Mısırbilim literatüründe uzun yıllar yerleşik olan varsayım, antik "sedir yağı"nın aslında ardıç kaynaklı olduğuydu — bu okuma, Juniperus oxycedrus'un tür adının "keskin sedir" anlamına gelmesiyle de destekleniyordu. Bu varsayım yaygındı, ama kimyasal olarak hiç doğrulanmamıştı.

Onu doğrudan sınayan çalışma bu varsayımı desteklemedi. Deir el-Bahari'de bulunan ve hiç kullanılmamış mumyalama malzemesi (yaklaşık MÖ 1500) analiz edildiğinde fenoller, guayakoller, naftalinler ve seskiterpenoitler saptandı; araştırmacılar bu profili gerçek sedir ağacından kuru damıtma ya da için için yakma yoluyla elde edilmiş bir odun katranı yağına bağladı. Guayakol bu ayrımda belirleyici işaretti ve çalışma, ardıç varsayımını açıkça reddetti.

Yani bu bölümün cevabı, internette dolaşan "aslında ardıçtı" düzeltmesinin tersi yönde: tek doğrudan kimyasal kanıt sediri işaret ediyor. Bunun tek bir buluntuya dayandığını ve mumyalama malzemesinin dönemden döneme değiştiğini de eklemek gerekiyor; bu bir kapanmış tartışma değil.

Asıl ayrım ise başka yerde ve tartışmasız: antik dünyanın "sedir yağı" dediği şey bizim uçucu yağ dediğimiz şey değildi. Buharla damıtma çok daha geç bir teknolojidir. Mumyalamada kullanılan malzeme kuru damıtma ürünü olan katran ve reçineydi. Adı aynı, maddesi başka, yöntemi bambaşka — bu yazının baştan beri anlattığı sorunun iki bin yıllık hâli.

Serinin esansiyel yağ ve narenciye yazılarında ISO 9235'in uçucu yağı yöntemle tanımladığını yazmıştık: buharla damıtma, narenciye kabuğundan mekanik sıkma ya da kuru damıtma. Antik "sedir yağı"nın hangi kategoriye gireceği, bugünkü tanımla geriye dönük olarak yanıtlanamaz.

Gılgamış'tan bayrağa: en çok yazılan ağaç

Sedir, muhtemelen insanlık tarihinde hakkında en uzun süre yazılmış ağaçtır. Gılgamış Destanı'nda kahramanların yolculuğu bir sedir ormanına yapılır. Fenike gemilerinin, Mısır'ın ithal kerestesinin, Kudüs'teki tapınak inşaatının anlatılarında sedir tekrar tekrar geçer. Bugün Lübnan bayrağının ortasında bir sedir ağacı duruyor.

Buradaki tarihsel malzemeye temkinli yaklaşmak gerekiyor: antik metinlerdeki ağaç adlarının hangi türü gösterdiği tartışmalıdır ve çeviri geleneği çoğu zaman "sedir"i, bugünkü botanik anlamından çok daha geniş bir kereste sınıfı için kullanır. Lavanta yazısında antik metinlerdeki "lavanta"nın başka bir bitki olduğunu yazmıştık; sedirde de aynı ihtiyat geçerli.

Yine de bir şey kesin: bu ağacın adının kültürel ağırlığı, botanik kimliğinden çok daha hızlı yayıldı. Yeni kıtalarda kokulu ve dayanıklı odunlu ağaçlara "cedar" denmesinin sebebi de tam olarak bu ağırlıktı. Ad önce gitti, ağaç arkada kaldı.

Odunun kimyası: sedren, tuyopsen, sedrol

Serinin diğer yağlarıyla karşılaştırıldığında sedir yağının kimyası tek bir cümleyle özetlenebilir: burada monoterpen yok.

Monoterpenler on karbonludur ve görece uçucudur — bu yüzden narenciye kabuğunu tırnağınla çizdiğinde koku hemen yükselir. Seskiterpenler on beş karbonludur; daha ağır, daha az uçucu, daha yavaş. Sedir yağının "ağır", "kuru", "geç açılan" olarak tarif edilmesinin arkasında karmaşık bir açıklama yok: molekülleri daha büyük.

Sedrol 86 derecede erir

Sedir yağının en tanınmış tek molekülü sedrol. Bir seskiterpen alkol; formülü C₁₅H₂₆O, molekül kütlesi 222,37, CAS numarası 77-53-2.

Onu bu yazı için ilginç kılan şey kokusu değil, hâli. Sedrolün erime noktası 86 °C'dir (CRC Handbook verisi). Yani saf sedrol oda sıcaklığında sıvı değil, kristal bir katıdır.

Bu, Breva okuyucusuna tanıdık gelmeli. Mevsim yazısında mentol kristalinin 42,45 °C'de eridiğini ve oda sıcaklığında süblimleştiğini yazmıştık. Şimdi ikinci bir katı çıkıyor karşımıza — ve ikisi aynı karışımda bulunabiliyor.

Buradan bir çıkarım yapılabilir ve çıkarım olduğunu açıkça yazıyoruz: sedrol oranı yüksek bir yağ soğukta bulanabilir ya da içinde kristal görülebilir, çünkü çözünmüş hâlde tutulan katı bileşenin çözünürlüğü sıcaklık düştükçe azalır. Bu bir bozulma göstergesi değil, bir çözünürlük olayıdır ve ısıtıldığında geri döner. Ancak bunu ölçen bir kaynak göstermiyoruz; sedrolün erime noktası ölçülmüş bir veridir, şişedeki davranışı ise bizim çıkarımımızdır.

"Kırmızı sedir" hangisi?

İngilizce raflarda karşına çıkan üç ayrı "kırmızı sedir" var ve üçü de ayrı ağaç:

Üçü de servigiller familyasından, üçü de kokulu ve dayanıklı odunlu, üçünün de adında "cedar" var — ve hiçbiri Cedrus değil. Gerçek sedirler ise çamgiller (Pinaceae) familyasındandır; yani bu üç "sedir"le aynı familyada bile değiller.

Bu, adlandırma sorununun ölçeğini gösteriyor: mesele iki ağacın karışması değil. "Sedir" adı, birbirine botanik olarak uzak en az dört ayrı cinse yayılmış durumda.

Kokusu neden kalemi hatırlatır?

Sedir yağının kokusunu tarif ederken en sık kullanılan benzetme "yeni açılmış kalem". Bu benzetmenin arkasında bir çağrışım değil, bir üretim tarihi var: yukarıda anlattığımız gibi, uzun süre kurşun kalem gövdesi Juniperus virginiana odunundan yapıldı ve Virginia sedir yağı da aynı ağacın öz odunundan geliyor. İki koku aynı odundan geliyordu.

Bugünkü kalemler büyük ölçüde başka bir ağaçtan yapıldığı için benzetmenin dayanağı da zayıflamış durumda. Bunu ölçen bir çalışma bulamadık; ihtimal olarak yazıyoruz.

Uçuculuğu düşük bir yağ

Parfümeri dilinde sedir yağı klasik bir "dip nota" ve "sabitleyici" malzemesidir. Mevsim yazısında nota piramidinin hakemli bir sınıflandırma değil, bir sektör uzlaşımı olduğunu ve kaba fiziksel karşılığının buhar basıncı olduğunu yazmıştık. O uyarıyı burada da koruyoruz.

Fiziksel olarak söylenebilecek şey daha dar ve daha sağlam: seskiterpenler monoterpenlerden daha ağırdır, dolayısıyla aynı sıcaklıkta birim zamanda havaya daha az molekül geçer. Bunun algıdaki karşılığı, kokunun daha geç fark edilmesi ve daha uzun süre kalmasıdır. "Sabitleyici" terimi de bu davranışın ticari adıdır — bir işlev iddiası değil.

Etikette "sedir" yazıyorsa hangi ağaç?

Buraya kadar okuduysan soru pratik hâlini almıştır: raftaki bir ürünün hangi sediri içerdiğini nasıl anlarsın?

Cevap, ürünün tanıtım adında değil, içindekiler listesinde. Kozmetik Ürünler Yönetmeliği ambalajda içindekilerin ortak adlandırma sistemiyle (INCI) yazılmasını şart koşar ve bu adlar tür düzeyindedir:

Tablodaki ayrıntı, bu yazının konusu açısından önemli: INCI adları yalnızca türü değil, bitkinin hangi kısmının kullanıldığını da yazar. Aynı ağaç için ayrı ayrı "Wood Oil" ve "Bark Oil" kayıtları vardır ve bunlar farklı malzemelerdir. Odundan damıtılan bir sedir yağının karşılığı "…Wood Oil" satırıdır.

Yani cevap gerçekten etiketin üzerinde — ama ön yüzde değil, arka yüzdeki listede. Ön yüzdeki "sedir" pazarlamanın dili, arka yüzdeki INCI adı mevzuatın dili. Aynı şişede iki dil aynı anda konuşuluyor ve yalnızca ikincisi tür düzeyinde bağlayıcı.

Kapsam notu. Bu bölüm nereye bakılacağını anlatır; herhangi bir ürünün — kendimizinki dahil — hangi türü içerdiğini belgelemez ya da doğrulamaz. Bir ürünün bileşimi hakkında bağlayıcı bilgi, o ürünün kendi ambalajındaki içindekiler listesidir.

Bir yağın adını botanik değil, ticaret koyar

Bu yazının dört ayrı yerinden aynı sonuç çıkıyor ve bir arada toplamaya değer.

Serinin diğer yazılarında bunun farklı biçimlerini görmüştük: lavantada üç ayrı bitkinin tek bir etiket adı taşıması, narenciyede aynı ağaçtan üç ayrı yağ çıkması, biberiyede aynı adın üç ayrı sıvıya verilmesi. Sedirde mesele bir adım daha ileri gidiyor: burada ad, birbirine botanik olarak uzak dört ayrı cinse dağılmış durumda ve standartların tanıdığı üç kaynağın hiçbiri adın işaret ettiği ağaç değil.

Bu yazının Breva ile ilgisi

Breva Nasal Stick mentol kristali ve uçucu yağlardan oluşan kokulu bir kozmetik üründür. Forest Focus varyantının etiketinde sayılan bileşenlerden biri sedir ağacı yağıdır. Yazı boyunca anlatılan hammadde ve adlandırma meselesi, bu malzemenin de içinden geçtiği meseledir — ama ürüne özgü değildir; sedir yağı kullanan her sektör için aynıdır.

Bu yazıdan ürüne dair çıkan üç şey var; üçü de gözleme ya da etiket bilgisine dayanıyor ve hiçbiri bir fayda vaadi değil:

Formüllerin tamamını tek bir sayfada görmek istersen, nazal stick içindekiler yazısı beş karışımın bileşenlerini yan yana koyuyor.

Neyi iddia etmiyoruz

Bu yazı bir hammadde ve adlandırma yazısıdır. Aşağıdakilerin hiçbirini iddia etmiyoruz ve bu yazıdan böyle bir sonuç çıkarılamaz.

Sık sorulan sorular

Sedir ağacı yağı nereden gelir?

Gövdenin en iç kısmı olan öz odundan gelir ve buharla damıtılarak elde edilir. Serideki diğer yağlardan farklı olarak yaprak, çiçek ya da kabuk kullanılmaz. Ticari üretim ağırlıklı olarak kereste sanayisinin artığını — talaş, yonga ve sökülmüş kütükleri — hammadde olarak kullanır; ağaç neredeyse hiçbir zaman yağ için kesilmez, yağ kereste değer zincirinin yan ürünüdür. ABD Orman Servisi'nin bir bildirisinde, yaygın kullanılan sürekli buharla damıtma yönteminde hammaddenin yaklaşık 2,5–4,8 mm (0,098–0,19 inç) aralığında ince parçacıklara indirilmesi gerektiği aktarılır; aynı bildiri yağın büyük kısmının mobilya üretiminden çıkan yongalardan geldiğini de belirtir.

Sedir yağı gerçekten sedirden mi gelir?

Çoğu zaman hayır. ISO/TC 54 kataloğunda "sedir yağı" başlıklı üç yürürlükteki standart vardır ve üçünün kaynağı da Cedrus cinsinden değildir: ISO 4724:2004 Juniperus virginiana'yı, ISO 4725:2004 Juniperus mexicana'yı, ISO 9843:2002 ise Cupressus funebris'i tanımlar — iki ardıç, bir servi. 10 Eylül 2026'da bu kataloğun 298 kaydı tarandığında "Cedrus" kelimesi hiçbir standart başlığında geçmiyordu. Gerçek sedirlerden (özellikle Cedrus atlantica ve C. deodara) elde edilen yağlar ticarette bulunur, ancak bunların uluslararası bir uçucu yağ standardı yoktur.

Sedir yağı hangi ağaçtan elde edilir?

Adın altında en az dört ayrı cins vardır. Standartlaşmış üç kaynak Juniperus virginiana (doğu kırmızı sediri, bir ardıç), Juniperus mexicana (Teksas sediri, bir ardıç) ve Cupressus funebris (Çin tipi, bir servi) türleridir. Gerçek sedirler Cedrus cinsindendir ve çamgiller familyasına aittir; standartlaşmış üç kaynak ise servigiller familyasındandır. "Western redcedar" adıyla anılan Thuja plicata ve kurşun kalem gövdesinde kullanılan Calocedrus decurrens de adında "cedar" taşıyan ama Cedrus olmayan ağaçlardır.

Öz odun nedir ve yağ neden orada bulunur?

Öz odun, gövdenin fizyolojik olarak ölü olan iç bölgesidir. Ağaç, su taşımayı bıraktığı iletim hücrelerini kendi ürettiği ekstraktif maddelerle — reçineler, fenolik bileşikler ve terpenlerle — doldurur. Uçucu yağ bu dolgunun uçucu kısmıdır. Aynı sebeple öz odun daha koyu renkli, daha ağır ve çürümeye daha dirençlidir. Dıştaki diri odun ise hâlâ su taşır, ekstraktif içeriği düşüktür ve yağ verimi bakımından zayıf bir hammaddedir.

Atlas sediri tehlike altında mı?

Evet. Cedrus atlantica IUCN Kırmızı Liste'de Tehlikede (EN) kategorisinde, A2cd ölçütüyle değerlendirilmiştir. Değerlendirmenin dayandığı temel bulgu, 1940 ile 1982 arasında bulunuş alanında yüzde 75'e varan gerilemedir; bugünkü bulunuş alanı 1.300–1.500 km² aralığında tahmin edilmektedir. Tür Fas ve Cezayir'de yetişir. Sayılan baskılar arasında kesim, yangın, yoğun keçi otlatması, orman parçalanması, zararlılar ve kuraklık bulunur. Toros sediri (Cedrus libani) ise Hassas (VU) kategorisindedir.

Türkiye'de ne kadar sedir ormanı var?

Orman Genel Müdürlüğü'nün 2020 verilerini içeren Türkiye Orman Varlığı yayınına göre sedir ormanı toplam 402.319 hektardır — 268.140 hektarı normal kapalı, 134.179 hektarı boşluklu kapalı. Bu, 22.933.000 hektarlık toplam ormanlık alanın yüzde 1,75'ine karşılık gelir. Aynı tabloda ardıç 1.472.988 hektarla (yüzde 6,42) sedirin yaklaşık üç buçuk katı alan kaplar. Türkiye, Cedrus libani türünün en büyük ve en istikrarlı popülasyonuna sahiptir.

Türkiye'nin ardıçlarından "sedir yağı" çıkar mı?

Cins aynı olsa da tür farklıdır ve standartlar tür adına yazılır. Türkiye'nin ardıçları ağırlıklı olarak Juniperus excelsa, J. foetidissima, J. oxycedrus ve J. drupacea gibi türlerdir; ISO 4724 ve ISO 4725 ise Kuzey Amerika türlerini tanımlar. Bu nedenle bir Türk ardıcından damıtılmış yağ, kimyası ne kadar benzerse benzesin, bu standartlara uygun "Virginia" ya da "Teksas" sedir yağı olarak satılamaz. Türkiye'de ticari ölçekte sedir ya da ardıç odunu uçucu yağı üretildiğine dair doğrulanabilir bir kaynak bulamadık.

Sedrol nedir ve neden katıdır?

Sedrol, sedir yağının en tanınmış molekülüdür; bir seskiterpen alkoldür. Formülü C₁₅H₂₆O, molekül kütlesi 222,37, CAS numarası 77-53-2'dir. Erime noktası 86 °C olarak verilir (CRC Handbook verisi), yani saf hâlde oda sıcaklığında kristal bir katıdır. Karşılaştırma için mentol kristalinin erime noktası 42,45 °C'dir. Sedrolün büyük molekül olması aynı zamanda uçuculuğunun düşük olması demektir; sedir yağının "ağır" ve "geç açılan" olarak tarif edilmesinin fiziksel karşılığı budur.

Antik Mısır'daki "sedir yağı" gerçekten sedir miydi?

Konuyu doğrudan sınayan kimyasal çalışma sediri işaret ediyor. Deir el-Bahari'de bulunan ve hiç kullanılmamış mumyalama malzemesinde (yaklaşık MÖ 1500) fenoller, guayakoller, naftalinler ve seskiterpenoitler saptanmış; bu profil gerçek sedir ağacından kuru damıtma yoluyla elde edilmiş bir odun katranı yağına bağlanmıştır. Çalışma, Mısırbilim literatüründe uzun süre yerleşik olan ancak kimyasal olarak hiç doğrulanmamış ardıç varsayımını açıkça reddetmiştir. Bulgu tek bir buluntuya dayandığı için tartışma kapanmış sayılmaz. Kesin olan başka bir ayrım daha var: antik dünyanın "sedir yağı" dediği şey bugünkü anlamda bir uçucu yağ değildi; buharla damıtma çok daha geç bir teknolojidir ve o dönemde kullanılan malzeme kuru damıtma ürünü katran ve reçinelerdi.

EPA neden "cedar oil" yerine "cedarwood oil" dedi?

28 Aralık 2015 tarihli nihai kuralda (Federal Register cilt 80, sayı 248, s. 80653–80665) gerekçe açıkça yazılmıştır: "cedar oil" özgül olmayan bir terimdir ve taslak onun için üç ayrı CAS numarası saymıştır; her CAS numarası belirli bir tiple ilişkili olmakla birlikte tip ne etiket adında ne kimyasal adda belirtilmiştir. EPA bunun üzerine etiket adlarını "cedarwood oil" olarak değiştirmiş ve kimyasal adlara coğrafi niteleme eklemiştir: Cedarwood oil (China) 85085-29-6, Cedarwood oil (Texas) 68990-83-0, Cedarwood oil (Virginia) 8000-27-9. Muafiyet kapsamındaki madde listesi değişmemiş, yalnızca adlandırma netleştirilmiştir. Kural 26 Şubat 2016'da yürürlüğe girmiştir.

Bir üründe hangi sedirin kullanıldığını nasıl anlarım?

Ürünün tanıtım adına değil, ambalajdaki içindekiler listesine bakmak gerekir. Kozmetik Ürünler Yönetmeliği içindekilerin ortak adlandırma sistemiyle (INCI) yazılmasını şart koşar ve bu adlar hem türü hem de kullanılan bitki kısmını belirtir: Juniperus Virginiana Wood Oil, Juniperus Mexicana Wood Oil, Cedrus Atlantica Wood Oil, Cedrus Deodara Wood Oil gibi. Aynı ağacın kabuğundan elde edilen yağ ayrı bir kayıttır (Cedrus Atlantica Bark Oil). Ön yüzdeki "sedir" ifadesi pazarlamanın dili, arka yüzdeki INCI adı ise mevzuatın dilidir ve yalnızca ikincisi tür ve bitki kısmı düzeyinde bağlayıcıdır.

Breva bir ilaç ya da tıbbi cihaz mıdır?

Hayır. Kozmetik ürün tanımı Türkiye ve AB mevzuatında altı amaçla sınırlıdır — temizlemek, koku vermek, görünümü değiştirmek, korumak, iyi bir durumda tutmak, vücut kokularını düzeltmek — ve bu listede tedavi edici, bilişsel ya da nörolojik hiçbir işlev yoktur. Breva bu tanımın içinde kalan kokulu bir kozmetik üründür; ilaç veya tıbbi cihaz değildir ve bu yazıda hiçbir sonuç, fayda ya da performans vaadi bulunmamaktadır.

Kapanış: Odun yavaş, ad hızlı

Bir sedirin öz odunu onlarca yılda oluşur. O odunun adı ise bir gemi yolculuğu kadar sürede yeni bir kıtaya geçip orada bambaşka bir ağaca yapışır.

Bu yazı boyunca izlediğimiz şey aslında bu hız farkıydı. Ağaçlar yerlerinde durdu; ad, onlardan çok daha hızlı hareket etti. Akdeniz'in sedirinden Virginia'nın ardıcına, oradan Teksas'ın çalılığına ve Çin'in servisine. Sonunda ISO ve EPA gibi kurumlar aynı işi yapmak zorunda kaldı: adı değiştirmeden, yanına bir yer adı yazmak.

Geriye pratik bir alışkanlık kalıyor ve bu seride öğrendiklerimizin çoğu oraya çıkıyor. Bir uçucu yağın adı sana bir hikâye anlatır; tür adı ise sana ne aldığını söyler. İkisini karıştırmamak, bu yazının tamamından çıkan tek pratik sonuç.

İlgili yazılar

Kokular mevsime göre neden değişir? · Narenciye yağı nereden gelir? · Biberiye yağı nereden gelir? · Lavanta yağı nereden gelir? · Okaliptüs yağı nereden gelir? · Esansiyel yağ nedir, nasıl elde edilir? · Mentol nereden gelir? · Koku alma duyusu nasıl çalışır? · Mentol neden serinlik hissi verir? · Koku hafızası neden anıları tetikler? · Nazal stick içindekiler · Hangi Breva aroması sana uygun? · Uçakta ve uzun yolda nazal stick · Nazal stick nedir, nasıl kullanılır?

Kaynaklar: ISO/TC 54 (Essential oils) yayımlanmış ve geri çekilmiş standartlar kataloğu, 298 kayıt, 10 Eylül 2026'da tarandı — ISO 4724:2004 Oil of cedarwood, Virginian (Juniperus virginiana L.), aşama 90.93; ISO 4725:2004 Oil of cedarwood, Texas (Juniperus mexicana Schiede), aşama 90.93; ISO 9843:2002 Oil of cedarwood, Chinese type (Cupressus funebris Endlicher), aşama 90.93; geri çekilen önceki sürümler ISO 4724:1984, ISO 4725:1986 ve ISO 9843:1991, aşama 95.99. Katalogda "Cedrus", "atlantica", "libani" ve "deodara" sözcüklerini içeren hiçbir standart başlığı bulunmadı · ISO 4725:2004 künye bilgileri (2. baskı, 18 Mayıs 2004, ICS 71.100.60, 6 sayfa) SIS ürün kaydından; alkoller %35–48 ve sedrol en az %20 değerleri standardı satan kuruluşların ürün açıklamalarından aktarılmıştır, ISO metninden değil · National Toxicology Program, NTP Technical Report on the Toxicity Studies of Cedarwood Oil (Virginia) (CASRN 8000-27-9) Administered Dermally to F344/N Rats and B6C3F1/N Mice, NCBI Bookshelf NBK552536 (ISO'ya atfen bileşim aralıkları: α-sedren %20–35, β-sedren %4–8, tuyopsen %10–25, kuparen %1,5–7, sedrol %16–25, widdrol %2–5) · United States Environmental Protection Agency, Active Ingredients Eligible for Minimum Risk Pesticide Products, Aralık 2015 güncellemesi, 40 CFR 152.25(f)(1) — Cedarwood oil (China) CAS 85085-29-6, Cedarwood oil (Texas) CAS 68990-83-0, Cedarwood oil (Virginia) CAS 8000-27-9 · Pesticides; Revisions to Minimum Risk Exemption, nihai kural, Federal Register cilt 80, sayı 248, 28 Aralık 2015, s. 80653–80665, FR Doc 2015-32325, EPA-HQ-OPP-2010-0305, RIN 2070-AJ79; yürürlük tarihi 26 Şubat 2016, etiket adı ve firma iletişim bilgisi zorunluluğunun uyum tarihi 26 Şubat 2019; alıntılanan gerekçe s. 80658 · Royal Botanic Garden Edinburgh, Threatened Conifers of the World: Cedrus atlantica (IUCN kategorisi Tehlikede, ölçüt A2cd; bulunuş alanı 1.300–1.500 km²; 1940–1982 arasında bulunuş alanında %75'e varan gerileme; Terrab ve ark. 2008, Linares ve ark. 2011 atıflarıyla) ve Cedrus libani (IUCN kategorisi Hassas, ölçüt B2ab(ii,iii,v); Türkiye popülasyonu için bulunuş alanı 993 km²; ormanların yaklaşık üçte birinin bozuk olduğu kaydı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Orman Genel Müdürlüğü, Türkiye Orman Varlığı 2020, Nisan 2021, Ankara, ISBN 978-605-7599-68-1, Tablo 13 "Ormanlık Alanların Asli Ağaç Türlerine Dağılımı", s. 29 (Sedir 268.140 + 134.179 = 402.319 ha, %1,75; Ardıç 402.522 + 1.070.466 = 1.472.988 ha, %6,42; toplam 22.933.000 ha) · Mitchell D. & Klepac J. (2014), Harvesting Considerations for Ecosystem Restoration Projects, 37th Council on Forest Engineering Annual Meeting, Moline, Illinois, USDA Forest Service Southern Research Station — sürekli buharla damıtma için 0,098–0,19 inç parçacık boyutu (Hiziroglu 2011'e atfen), yağın büyük kısmının mobilya yongalarından gelmesi ve 26 yaş üzeri ağaçların daha çok yağ içermesi · Ayan S., Yer E.N. & Gülseven O. (2017), Türkiye'deki Toros sediri (Cedrus libani A. Rich.) ağaçlandırma sahalarının iklim tipi açısından değerlendirilmesi, Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi 18(2):152–161 · Royal Botanic Garden Edinburgh, Threatened Conifers of the World, Cedrus brevifolia (Hassas, VU D2; bulunuş alanı 1,99 km²; beş doğal meşcere; IUCN taksonu C. libani varyetesi olarak ele alır) · USDA Forest Service, Silvics of North America, Juniperus virginiana (eastern redcedar) hesabı — yayılış ve sedir yağı kaynağı olarak önemi · USDA Forest Service, Fire Effects Information System, Juniperus ashei tür incelemesi — kabul edilen ad Juniperus ashei Buchholz, eşanlamlılar arasında J. mexicana Spreng.; halk adları arasında "mountain cedar", "Texas cedar" · Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, "sedir" maddeleri (Arapça ṣadr kökenli ev eşyası anlamı ve Fransızca cèdre kökenli ağaç anlamı, "dağ servisi" ikinci adıyla), sozluk.gov.tr, 10 Eylül 2026 · PubChem CID 65575, Cedrol, CAS 77-53-2, C₁₅H₂₆O, molekül kütlesi 222,37; erime noktası 86 °C, kaynak CRC Handbook of Chemistry and Physics, 95. baskı (2014–2015), HSDB üzerinden · NIST Chemistry WebBook, Cedrol (CAS 77-53-2) kayıt bilgileri · Koller J., Baumer U., Kaup Y. & Weser U. (2005), Herodotus' and Pliny's embalming materials identified on ancient Egyptian mummies, Archaeometry 47(3):609–628, doi:10.1111/j.1475-4754.2005.00222.x — Deir el-Bahari'de bulunan kullanılmamış mumyalama malzemesinde saptanan fenoller, guayakoller, naftalinler ve seskiterpenoitlerin gerçek sedir ağacından kuru damıtmayla elde edilmiş odun katranı yağına bağlanması ve ardıç varsayımının reddi · Kozmetik Ürünler Yönetmeliği, Resmî Gazete 8 Mayıs 2023, sayı 32184 mükerrer (içindekilerin ortak adlandırma sistemiyle beyanı) ve Regulation (EC) No 1223/2009 · TİTCK, Kozmetik Ürünlerin İddialarına İlişkin Kılavuz, KÜD-KLVZ-11 · ISO 9235 uçucu yağ tanımı için serideki esansiyel yağ yazısına bakınız. Doğrulanamayan başlıklar: dünya sedir yağı üretim hacmi için birincil bir kaynak bulunamadı ve piyasa araştırması yayınlarındaki rakamlar kullanılmadı; Türkiye'de ticari ölçekte sedir ya da ardıç odunu uçucu yağı üretildiğine dair doğrulanabilir bir kayıt bulunamadı; sedrollü yağların soğukta kristallenmesi metinde çıkarım olarak işaretlenmiştir, ölçülmüş bir eşik verilmemiştir; ISO 4724 ve ISO 4725'in tam metinleri ücretli olduğu için satın alınmamış, normatif değerler ikincil kaynaklardan aktarılmış ve bu durum metinde belirtilmiştir.